Bahamalar'ın turkuaz sularında, İtalyan asıllı deniz biyoloğu ve dalgıç Cristina Zenato'nun köpekbalıklarıyla kurduğu ilişki, insanlık ile doğa arasındaki kadim bir önyargının kırılma anıydı. Ağzına saplanmış paslı bir balıkçı kancasıyla ona yaklaşan köpekbalığı, denizin derinliklerinden gelen sessiz bir çığlıktı. Çoğu insanın felç edici bir korkuyla kaçacağı o anda Zenato, içgüdüsel korkuyu aşarak elini o keskin dişlerin arasına uzattı ve kancayı çıkardı.
Kronolojiyi doğru kurmak gerekiyor. Zenato 1971 doğumlu; Bahamalar'a ilk gelişi 1994'te oldu ve orada kalmaya karar verdi. Dalış eğitmenliği eğitimine ve köpekbalıklarıyla çalışmaya 1995'te başladı. Yirmi beş yılı aşan bu çalışmanın tamamı Grand Bahama adasının güney kıyısında, aynı noktada geçti. Ve o noktadaki grup kaplan köpekbalıklarından oluşmuyor: yaklaşık yirmi bireylik bir Karayip resif köpekbalığı topluluğu ile beş altı hemşire köpekbalığı.[1]
Bireylerin adları var, çünkü Zenato onları tek tek tanıyor: Hook, Crook, Stumpy, Scrunchy, Black Spot ve Sisli Göz. Bir hayvana isim vermek duygusal bir jest değil, bilimsel bir kayıt yöntemidir; hangi bireyden hangi yıl hangi kancanın çıkarıldığını ancak böyle izleyebilirsiniz.
Yirmi beş yıl boyunca çıkarılan üç yüzden fazla kanca; sabrın, güvenin ve amaca adanmışlığın korkuya galip gelişinin somut birer belgesi oldu. Bu olağanüstü çalışma, sadece bir deniz canlısı ile insan arasındaki dostluktan ibaret değildir. Varlık felsefesinde, insan zihninin yapısında ve yüksek saatçilik mühendisliğinde derin karşılıkları olan evrensel bir analojidir.
Kancanın neden bu kadar önemli olduğunu söylemek gerekiyor, çünkü mesele estetik bir rahatsızlık değil. Bir köpekbalığının çenesinde saplı kalan çelik kanca dokuyu sürekli tahriş eder, enfeksiyon açar ve en kötüsü beslenmeyi engeller. Kanca ağzın kenarına takıldığında hayvan çenesini tam kapatamaz; tam kapatamayan bir yırtıcı avlanamaz. Yani kanca yavaş bir açlık cezasıdır.
Bu kancaların kaynağı da belirsiz değil: uzun olta takımları ve amatör balıkçılık. Balıkçı oltayı kestiğinde kanca hayvanda kalır ve paslanmaya başlar.
I. Zihindeki Kancalar ve İçsel Korkunun Dönüşümü
İnsan zihni, tıpkı okyanusun karanlıklarında yüzen köpekbalıklarına karşı geliştirdiği kolektif önyargılar gibi, kendi iç dünyasına karşı da korkular besler.
Paslı kancalar, yani zihinsel düğümler. Köpekbalıklarının ağzına saplanan kancalar; insanın hayatı boyunca topladığı travmaları, önyargıları ve çözülmemiş zihinsel saplantıları temsil eder. Buradaki benzerlik yüzeysel değil: ikisi de dışarıdan gelir, ikisi de zamanla dokuya gömülür ve ikisi de kendi kendine çıkmaz.
Korkunun amaca boyun eğmesi. Zenato'nun elini o dişlerin arasına sokması, insanın kendi gölgesiyle yüzleşme cesaretidir. Korku, daha yüce bir amaca hizmet ettiğinde felç edici bir engel olmaktan çıkar; sezgisel bir bilgiye dönüşür.
format_quote"Korku, daha yüce bir amaca hizmet ettiğinde felç edici bir engel olmaktan çıkar; sezgisel bir bilgiye dönüşür."
Bu cesaretin nasıl işlediği konusunda bir yanlış anlaşılmayı düzeltmek gerekiyor. Zenato'nun yaptığı şey bir hayvanı ehlileştirmek değil, onun davranışını yeterince uzun süre gözlemleyip ne zaman sakin, ne zaman gergin olduğunu okumayı öğrenmektir. Köpekbalıklarında tonik hareketsizlik denen bir durum vardır: belirli bir dokunuş ve konum, hayvanı geçici olarak sakin, gevşek bir hâle sokar. Bu bir hipnoz değil, sinir sisteminin doğal bir tepkisidir ve bilimsel çalışmalarda köpekbalıklarını incelemek için kullanılır.
Yani o el, kör bir cesaretle uzanmıyor. Otuz yıla yakın bir gözlemin, bireyleri tanımanın ve hayvanın vücut dilini okumanın üzerine uzanıyor. Cesaret burada bilginin zıddı değil, sonucudur.
II. Yüksek Horolojide Dayanıklılık ve Anlayış: Rolex Deepsea Analojisi
Saatçilik dünyası da tıpkı okyanus derinlikleri gibi muazzam bir dış basınca dayanmak zorundadır. Saat sevdalılarının katı, ağır ve kaba diyerek uzak durduğu ekstrem dalgıç saatleri, aslında mekanik dünyanın o görünmez kancalarını taşıyan canlıları gibidir.
Burada önce iki saati birbirinden ayırmak gerekiyor, çünkü çoğu metin ikisini tek bir cümlede birleştirip yanlış bir tablo çiziyor. Rolex'in bu ailesinde iki ayrı model var ve teknik verileri farklı.
Rolex Deepsea, referans 136660: Oyster kasa, kırk dört milimetre, malzeme Oystersteel. Bu bir titanyum kasa değil; Oystersteel, havacılık ve kimya endüstrisinde kullanılan 904L paslanmaz çelik ailesinden. Kubbeli safir camı beş buçuk milimetre kalınlığında. Üç bin dokuz yüz metre su geçirmezlik, helyum tahliye valfi, kalibre 3235, günde eksi iki artı iki saniye hassasiyet, yaklaşık yetmiş saat güç rezervi. Bezel siyah Cerachrom seramik, rakamları PVD ile platin kaplı. Bileklik Oyster, Oysterlock emniyet tokası ve Glidelock uzatma sistemiyle.[2]
Deepsea Challenge, referans 126067: Oyster kasa, elli milimetre, malzeme RLX titanyum, yani 5. sınıf titanyum alaşımı. Safir camı dokuz buçuk milimetre. On bir bin metre su geçirmezlik, kalibre 3230, yetmiş saat güç rezervi. Bilekliği de RLX titanyum ve Glidelock ile Fliplock uzatma sistemlerinin ikisini birlikte taşıyor; yedi milimetre kalınlığındaki bir dalgıç elbisesinin üzerine takılabiliyor.[3]
Yani beş buçuk milimetrelik safir cam ile titanyum gövde aynı saatin özellikleri değil. Biri çelik ve kırk dört milimetre, diğeri titanyum ve elli milimetre.
Baskı altında sükûnet, yani Ringlock System. Okyanusun derinliklerindeki basınca karşı koyan Ringlock, dışarıdaki yıkıcı etkiyi mekanizmanın kendi lehine bir sızdırmazlık gücüne dönüştürür. Sistemin çalışma mantığı üç parçaya dayanıyor: kasanın içine yerleştirilmiş azot alaşımlı çelik bir taşıyıcı halka, onun üstüne oturan kalın kubbeli safir cam ve alttan vidalanan kasa arkası. Basınç arttıkça cam ve arka kapak bu halkaya daha kuvvetli bastırır; yani suyun itme kuvveti contayı zorlamak yerine sıkıştırıyor. Yükü taşıyan yapı, yükün kendisini kilit olarak kullanıyor.
Buna bir de helyum tahliye valfi ekleniyor. Doygunluk dalışında dalgıç helyum karışımı solur; helyum atomu o kadar küçüktür ki contalardan içeri sızar. Yükselirken dışarıdaki basınç düşerken kasanın içinde sıkışmış kalan helyum camı içeriden dışarı iter ve yerinden atabilir. Valf tek yönlüdür: gaz çıkar, su giremez. Yani saat, ancak kendi içinde biriken basıncı serbest bırakmayı öğrendiği için ayakta kalıyor.
format_quote"Tıpkı Cristina'nın köpekbalığının tehditkâr varlığını bir dostluk diyaloğuna dönüştürmesi gibi, Deepsea de yıkıcı basıncı bir koruma kalkanı haline getirir."
Basıncın büyüklüğü konusunda dolaşan binlerce ton ifadesini de düzeltmek gerekiyor, çünkü doğru sayı zaten yeterince etkileyici. Deniz suyunda her on metre yaklaşık bir atmosfer basınç ekler. On bir bin metrede bu, santimetrekare başına yaklaşık bir bin yüz kilogram demektir. Deepsea Challenge'ın açıkta kalan safir camının alanı yedi santimetrekare civarındadır; yani cama binen toplam kuvvet sekiz ton mertebesinde. Rolex Deepsea'nin üç bin dokuz yüz metresinde ise santimetrekareye yaklaşık üç yüz doksan kilogram, camın tamamında iki buçuk ton civarı. Binlerce ton değil, birkaç ton; ama o birkaç ton bir avuç içi kadar yüzeye biniyor.
Korkulmak yerine anlaşılmak. Dışarıdan bakıldığında devasa safir camı ve ağır gövdesiyle kaba bir metal kütlesi gibi görünen Deepsea, ancak detaylarına inildiğinde bir mühendislik eseri olarak anlaşılır. Ağzında kanca taşıyan bir yırtıcıya yaklaşmak gibi, bu denli ekstrem bir makineyi bilekte taşımak da saatçiliğin sınırlarını anlamayı gerektirir.
Rolex'in kendisi de bu ağırlık meselesini bir sorun olarak kabul etti. James Cameron'ın dalışına eşlik eden deneysel saat 904L çelikten yapılmıştı ve basınca duyarsız olmasına rağmen giyilebilirlik açısından fazla ağırdı. Seri üretim Deepsea Challenge'ın RLX titanyumdan yapılmasının sebebi tam olarak bu: o deneysel parçadan yüzde otuz daha hafif.
III. Gezegenin ve Zihnin Ekosistemi
Zenato'nun çalışmasındaki en çarpıcı nokta, aynı bireylerin yıllar içinde ona kendiliğinden yaklaşmaya başlamasıdır. Bu bir haberleşme değil, öğrenmedir: köpekbalıkları tek tek bireyleri ve tekrar eden durumları ayırt edebilir ve bir deneyimi hafızada tutabilir. Yani o güven, doğaüstü bir frekansla değil, yıllarca tekrarlanan zararsız temasla kuruldu. Bir hayvanın bir insanı tehdit olarak sınıflandırmayı bırakması, o hayvanın öğrenme kapasitesine dair bir kanıttır.
Makro denge. Bir köpekbalığını kurtarmak, okyanusun besin zincirini korumaktır. Resif köpekbalıkları zincirin üst basamağındadır ve orta boy avcı balıkların sayısını dengede tutar; onlar çekildiğinde otçul balıklar azalır, otçul balıklar azaldığında yosun mercanı boğar. Yani bir yırtıcının kaybı bir resifin ölümüne kadar uzanan bir zincirin ilk halkasıdır.
Ve bu çalışmanın en somut çıktısı bir duygu değil, bir yasa oldu. Zenato, 2011'de Bahamalar'ın köpekbalığı koruma alanı ilan edilmesiyle sonuçlanan kampanyanın yürütücülerinden biriydi; o düzenlemeyle ülkenin yaklaşık altı yüz otuz bin kilometrekarelik sularında ticari köpekbalığı avcılığı yasaklandı.[4] Aynı yıl Women Divers Hall of Fame'e alındı. Bugün People of the Water adlı kâr amacı gütmeyen kuruluşun kurucusu ve aynı zamanda mağara dalışı eğitmeni; Lucayan Ulusal Parkı'ndaki sualtı mağara sistemlerinin yeniden haritalanmasında çalıştı.[1]
Mikro denge. Zihnimizdeki veya bir mekanizmadaki tek bir kancayı, yani sapmayı, çıkarmak tüm sistemin akışkanlığını geri kazandırır. Bir mekanizmada bunun karşılığı şudur: bir çarkın mili yatağında bir mikron fazla oynarsa hata her salınımda birikir. Bu yüzden Deepsea'nin kalbinde paramanyetik mavi Parachrom denge yayı ve Paraflex şok emiciler var; ikisi de bir kancayı sökmenin mekanik karşılığı, yani sistemin akışını bozan tek bir etkiyi ortadan kaldırmak.
format_quote"High Horology ustalarının bir mekanizmadaki mikro düzeydeki sürtünmeyi nötralize etmek için gösterdiği çaba, Zenato'nun üç yüz kancayı tek tek sabırla sökmesinden farksızdır."
Bu ailenin tarihi de aynı sabrın kaydı. 1960'ta Trieste isimli batiskaf Jacques Piccard ve Don Walsh ile Challenger Çukuru'na indi; gövdesine bağlı deneysel bir Rolex, Deep Sea Special, on bin dokuz yüz on altı metreden sağlam döndü. 26 Mart 2012'de James Cameron, Deepsea Challenger ile aynı çukura tek başına indi ve on bin dokuz yüz sekiz metreye ulaştı; denizaltının manipülatör koluna bağlı deneysel Rolex Deepsea Challenge yine çalışarak yüzeye çıktı. Bugün mağazada satılan elli milimetrelik titanyum saat, o iki deneyin seri üretime çevrilmiş hâlidir.[5]
Sonuç
Korku, bilinmeyene karşı verilen ilkel bir tepkidir; fakat anlayış, sabır ve empati ile yoğrulduğunda yerini derin bir saygıya bırakır. Cristina Zenato okyanusun en korkulan canlılarının ağzındaki kancaları çıkararak insanoğlunun doğaya olan borcunun bir kısmını ödedi ve o çalışmayı bir ülkenin yasasına dönüştürdü.
Gerek okyanusun derinliklerinde sarsılmadan çalışan bir Rolex Deepsea'nin kalbindeki denge, gerekse bir insanın korkularına rağmen uzattığı o şefkatli el aynı gerçeği fısıldar. İkisinde de yöntem aynıdır: baskıyı yok saymak değil, onun geldiği yönü anlayıp yapıyı ona göre kurmak. Ringlock basıncı iterek değil, ona yaslanarak durur. Zenato da korkuyu bastırarak değil, onu tanıyarak elini uzattı.
format_quote"Hayatın derinliklerinde saklı olan güzellikleri keşfetmek için, öncelikle korkunun kancalarını kendi zihnimizden söküp atmak gerekir."
Kaynaklar ve Notlar
[1] Cristina Zenato'nun biyografisi, tür bilgisi ve Grand Bahama'daki çalışma alanı için kendi resmî sitesi ve kamuya açık biyografik kayıtlar. Grup yaklaşık yirmi Karayip resif köpekbalığı ile beş altı hemşire köpekbalığından oluşuyor; kaplan köpekbalığı değil.
[2] Rolex Deepsea, referans 136660: resmî Rolex teknik verileri. Oyster 44 mm, Oystersteel, 5,5 mm kubbeli safir, 3.900 m, kalibre 3235, yaklaşık 70 saat.
[3] Deepsea Challenge, referans 126067: resmî Rolex teknik verileri. Oyster 50 mm, RLX titanyum, 9,5 mm kubbeli safir, 11.000 m, kalibre 3230, azot alaşımlı çelik halkalı Ringlock mimarisi.
[4] Bahamalar'ın 2011'de köpekbalığı koruma alanı ilan edilmesi ve ticari köpekbalığı avcılığının yasaklanması; korunan alan ülkenin yaklaşık 630.000 kilometrekarelik sularını kapsıyor.
[5] 1960 Trieste dalışı ve Rolex Deep Sea Special; 26 Mart 2012 tarihli Deepsea Challenger dalışı ve deneysel Rolex Deepsea Challenge. Seri üretim modelin deneysel parçadan yüzde otuz daha hafif olduğu bilgisi Rolex'in kendi açıklamasıdır.
[6] Basınç hesabı: deniz suyunda her 10 metre yaklaşık 1 atmosfer ekler. 11.000 metrede santimetrekareye yaklaşık 1.100 kilogram, 3.900 metrede yaklaşık 390 kilogram düşer; camın açıkta kalan alanıyla çarpıldığında toplam kuvvet sırasıyla sekiz ve iki buçuk ton mertebesinde çıkar.