Zamanın Donduğu An ve Hücresel Camlaşma: H. Moser & Cie. Endeavour Tourbillon Concept Falcon’s Eye

Atacama Çölü’nün beş bin metre yüksekliğindeki radyo teleskobu gözlemevinde, gecenin eksi yirmi dereceye düşen dondurucu soğuğunda iki araştırmacı duruyor: bir astrobiyolog ve bir moleküler biyolog.

Gökyüzündeki vakum ortamına bak, diyor biri, ekrandaki kozmik radyasyon verilerini incelerken. Sıcaklığın mutlak sıfıra, yani eksi iki yüz yetmiş üç virgül on beş dereceye yaklaştığı, suyun imkansız olduğu o derin uzay boşluğunda hiçbir canlı yaşayamaz sanırız. Ama tardigrad dediğimiz o mikroskobik varlığa bak. Susuz kaldığı an vücudundaki suyun neredeyse tamamını dışarı atıyor. Hücre içi organellerini özel bir biyo-cam matrisine dönüştürüp zamanı durduruyor. Ne metabolizma kalıyor ne kimyasal reaksiyon.

Bu bir mecaz değil. 2007 yılında bir Rus uydusuna yüklenen tardigradlar on gün boyunca uzay boşluğuna, vakuma ve filtrelenmemiş güneş ültraviyolesine doğrudan maruz bırakıldı. Yeryüzüne döndüklerinde önemli bir kısmı yeniden canlandı ve üremeye devam etti.

Çünkü doğa, zamanı aşmak için durma ve taşlaşma yolunu kullanıyor, diye yanıtlıyor öteki. Maddenin hareketini tamamen sıfırladığınızda entropi durur. Tardigrad, hücrelerini milyarlarca yılda oluşan kuvars kristalleri gibi camlaştırarak zamanın çürütücü etkisini askıya alıyor. Tek bir damla su değene kadar zamansızlığın zırhını giyiyor.

Tardigradların, yani su ayılarının gerçekleştirdiği bu işlem biyolojide anhidrobiyoz, yani susuz yaşam olarak adlandırılır. Normal şartlarda tüm canlılar suya muhtaçken, tardigrad suyun yokluğunda bile çürümeyen benzersiz bir hücresel koruma zırhı çalıştırır. Dört aşamada çalışır ve dördü de gündelik hayattan bir benzetmeyle anlaşılır.

Birincisi fıçı biçimini almasıdır. Tardigrad ortamdaki suyun bittiğini hissettiği an bacaklarını içine çeker, gövdesini büzüştürür ve suyunun neredeyse tamamını dışarı atar. Şiddetli bir kasırga yaklaşırken bir binanın tüm pencerelerini kapatıp panjurlarını indirmesi ve rüzgar tutacak her yüzeyi içeri çekmesi gibidir. Yüzey alanını küçülterek buharlaşmayı ve doku hasarını sıfıra indirir.

İkincisi camlaşmadır. Normal şartlarda bir hücreden su çekilirse organeller birbirine çarparak parçalanır. Tardigrad ise suyun yerine TDP denen özel proteinleri salgılar; açılımı tardigrada özgü düzensiz proteinlerdir. Bu proteinler katı bir kristal oluşturmaz; akışkanlığı neredeyse sıfır olan bir biyo-cam matrisine dönüşür. Hücre zarı, DNA ve mitokondri bu şeffaf camın içinde askıya alınır. Hassas bir porseleni taşırken etrafını köpükle doldurmak ya da bir sineğin milyonlarca yıl boyunca kehribarın içinde hiç bozulmadan durması gibidir.

Üçüncüsü DNA kalkanıdır. Radyasyon normalde DNA zincirlerini bir makas gibi keser. Dsup, yani hasar bastırıcı adı verilen protein, DNA’nın etrafını sararak radyasyonun genetik koda zarar vermesini engeller. Bir kütüphanedeki el yazmalarının üzerini çelik kapaklarla örtmek gibidir.

Dördüncüsü metabolizmanın neredeyse sıfıra inmesidir. Tardigrad bu durumdayken metabolizma hızı yüzde bir bölü yüze düşer; oksijen harcamaz, besin tüketmez. Bilgisayarı kapatmak değil, derin uyku moduna almaktır. Akım kesilir, bellek o andaki haliyle diske yazılır ve yıllar sonra güç geldiğinde kaldığı milisaniyeden çalışmaya devam eder.

İşte tardigradın zamanı donduran o hücresel camlaşma simyası ve yerçekimine kafa tutan rezonansı; bağımsız İsviçre saatçiliğinin minimalist dehası H. Moser & Cie.’nin Endeavour Tourbillon Concept Falcon’s Eye modelinde somut bir sanat eserine dönüşür.

Kadran, yer kabuğunun derinliklerinde basınç ve sıcaklıkla oluşan şahin gözü taşından kesilerek işlenmiştir. Şahin gözü, kaplan gözünün mavi akrabasıdır ve ikisi de bir kuvarstır. Oluşumu ilginçtir: kayanın içindeki lifli krokidolit mineralinin yerini zamanla silis alır ve lifler taşın içinde paralel şeritler halinde donar. Bu liflerin ışığı aynı yönde yansıtması, taşa kedi gözü etkisi denen o ipeksi parıltıyı verir. Bileğinizi çevirdikçe ışık bandların üzerinde kayar.

Hiçbir kadran ötekinin aynısı değildir, çünkü hiçbir taş ötekinin aynısı değildir. Elli adet üretilen bu modelin elli kadranı, aynı damardan kesilmiş olsalar bile farklı çizgiler taşır. Tardigradın hücrelerini camlaştırarak zamansız kıldığı o organik zırhı düşünün; kadrandaki bu taş da doğanın milyonlarca yıllık jeolojik hafızasını bileğinizde dondurur.

Moser’in Concept felsefesi gereği kadranda hiçbir rakam, çizgi veya marka logosu yer almaz. Markanın adı bile yoktur. Tıpkı zifiri karanlık uzay boşluğundaki mutlak zamansızlık gibi, kadran sadece taşın liflerine ve akan zamana odaklanmanızı sağlar. Bir markanın kendi adını silecek kadar kendinden emin olması, saatçilikte ender görülen bir cesarettir.

Altı yönündeki dairesel pencerede, hiçbir üst köprüye tutunmadan boşlukta dönen uçan tourbillon, yerçekiminin mekanizma üzerindeki baskısını dakikada bir tur atarak dengeler. Kafes bir dakikada tam tur yapar.

Fakat Moser’in asıl buluşu kafeste değil, onun içindedir. Denge çarkında tek bir spiral yerine birbirinin aynısı iki spiral kullanılır. Tek spiral nefes alıp verirken merkezden hafifçe kayar ve bu kayma her konumda başka bir hata doğurur. İki spiral karşılıklı yerleştirildiğinde biri yukarı iterken öteki aşağı çeker ve hatalar birbirini götürür. Bu çift spiral Moser’in patentidir.

İçeride otomatik HMC 804 kalibresi atar ve yetmiş iki saat gider. Kasa kırk milimetre çapında ve on sekiz ayar beyaz altındandır, su geçirmezlik otuz metredir, kayış mavi timsah derisidir. Referansı 1804-0222’dir ve elli adet üretilmiştir. Bugün Moser’in güncel koleksiyonunda yer almaz; markanın sitesindeki Endeavour Tourbillon Concept ailesi artık başka taşlarla devam ediyor.

H. Moser & Cie. Endeavour Tourbillon Concept, sadece bir saat değildir. Suyun çekildiği yerde yaşamı bir cam matrisine dönüştüren bir tardigradın zamansızlık direncini, doğanın milyonlarca yıllık jeolojik taş hafızasını ve mekaniğin yerçekimine karşı verdiği sessiz cevabı tek bir saf kadranda buluşturur.

İki şeyi yan yana koyun. Biri yarım milimetrelik bir canlı, suyunu bırakıp kendini cama çeviriyor ve yirmi yıl sonra bir damla suyla geri dönüyor. Öteki, yer kabuğunun altında milyonlarca yılda lif lif donmuş bir taş. İkisini de insan yapmadı; insan yalnızca birini mikroskopla gördü, ötekini kesip bileğine taktı. Ölçüyü koyan Yaratıcı’dır ve o ölçü, kimse bakmazken de duruyordu.

Kadrandaki doğal taş liflerinin derinliğine ve altıda boşlukta dönen kafese her baktığınızda; geçip giden sıradan saatleri değil, zamanın durabildiğini görürsünüz.

Üreticinin kendi sitesindeki Endeavour koleksiyonu: H. Moser & Cie., Endeavour