format_quote"İnsan, zaman karşısında hem bir tragedya kahramanı hem de kendi maskesine gülen bir palyaçodur. Bu saat, o iki yüzü aynı kadrana sığdırdığı için ciddiye alınmayı hak ediyor."
Hasan Bekmezci
Kadim düşünürlerin ve hikmet ehlinin söylediği gibi; ölüm bir yok oluş ya da mutlak bir son değil, yalnızca boyut değiştirmektir. İnsan bu dünyadayken ruhuna giydirilmiş ağır bir vücut kıyafeti ile yaşar. Ömür tamamlandığında o fani elbise kenara bırakılır; şuur, zamanın ve mekânın sınırlamasından azat olmuş daha yüksek bir boyuta geçer. Zaman nehri aşağıda akıp giderken, o boyuttaki şuur sahibi ruhlar dünyayı ve insanlığın ürettiği sanat eserlerini bir aynadan izler gibi seyretmeye devam eder.
İşte zamanın ve mekânın ötesindeki böyle bir boyutta buluşan Rus edebiyatının iki devi, Fyodor Dostoyevski ile Kont Lev Tolstoy, 21. yüzyılın Moskova’sındaki bir atölyeden yükselen çelik tıkırtılarına odaklanmıştı. Aşağıdaki fani dünyada bağımsız saatçilik dehası Konstantin Chaykin, insan ruhunun trajikomik maskesini mekaniğe dökerek Joker modelini imal ediyordu.
Dostoyevski, fani bedenin dar elbisesinden sıyrılmış o keskin şuuruyla, Chaykin’in kadrandaki iki döner diske ve o muzip ifadeye bakarak gülümsedi. Kendi eserlerinin karakterlerini sahneye çağırır gibi mırıldandı:
"Bak Lev Nikolayeviç... Şu saatin kadrandaki gözlerin her saniye şaşılaşmasına, akrep ve yelkovanın bağımsızca dönüp durmasına bak. Benim Budala romanımdaki Prens Mışkin, toplumun tüm yalanlarına ve maskelerine karşı tam da böyle saf, çaresiz ve tuhaf bakardı dünyaya. Ama aynı gözler bir dakika sonra Suç ve Ceza’daki Raskolnikov’un cinayetten sonraki o tekinsiz, suçlu göz kaymalarına dönüşüyor! İnsanın ruhu tek bir sabit ifadeye sığmaz; kahkahayla dehşet, saf masumiyetle tekinsiz bir günahkârlık kadrandaki o iki bağımsız disk gibi sürekli yer değiştirir."
Söylediği şey teknik olarak da doğruydu. Chaykin bu kadranda klasik akrep ve yelkovanı tamamen kaldırmış, yerine iki ayrı disk koymuştu. Sol alttaki disk saati, sağ üstteki dakikayı gösteriyordu ve her birinin üzerindeki siyah gözbebeği, aslında bir ibrenin ucuydu. Yani gözler bakmıyordu; gösteriyordu. Ve ikisi farklı hızlarda döndüğü için bakışın yönü her dakika değişiyor, yüz her dakika başka bir ruh hâline giriyordu.
Tolstoy, kadrandaki kabartma guilloché işçiliğine ve arka plandaki sarsılmaz çark dizilimine bakarak kendi hikâyelerinin dünyasından cevap verdi:
"Peki ya benim İnsan Ne İle Yaşar? hikâyemdeki o kibirli zengin adam Fyodor Mihayloviç? Hani ayakkabı ustası Simon’un dükkânına gelip, bana öyle bir çizme yap ki bir yıl boyunca ne yıpransın ne şekli bozulsun diye böbürlenmişti. Oysa akşama öleceğini, kendisine uzun ömürlü bir çizme değil, cesedi için yumuşak bir terlik gerekeceğini bilmiyordu! Ya İnsan Ne Kadar Toprakla Doyar? hikâyemdeki Pahom... Biraz daha gideyim, şu güzel araziyi de çember içine alayım diyerek hırsla koştu, güneş batarken nefesi kesilip öldü ve ona topu topu mezarı kadar toprak yetti! İnsanoğlu kadrandaki o Joker gibi doymak bilmez hırsıyla sırıtır, bir yıl sonrasının planını yapar ama o akşam ecelin kapısını çalacağından habersizdir."
Dostoyevski başını sallayarak kadrandaki kırmızı dile işaret etti:
"İşte tam da bu yüzden Chaykin saatin ağzına o kırmızı dili koymuş! Karamazov Kardeşler’deki tutkulu Dimitri Karamazov’un mantıksız ama coşkulu haykırışıdır o dil. İnsan akılla yaşayamaz Lev Nikolayeviç; mantık ona iki kere iki dört der ama insan sırf insan olduğunu kanıtlamak için o dile basar ve Ay’ın karanlık yüzüne doğru bir kahkaha atar!"
Tolstoy bir an sustu, sonra saatin ağzına daha dikkatli baktı.
"Fyodor Mihayloviç, o dil dil değil."
"Nasıl yani?"
"O kırmızı şey ayın kendisi. Chaykin ay safhası göstergesini almış ve ağzın içine yerleştirmiş; ayın diski de kırmızıya boyanmış. Yani Joker’in ağzından çıkardığını sandığın dil, aslında gökyüzündeki ayın kadrandaki karşılığı. Ay büyüdükçe dil dışarı çıkıyor, küçüldükçe ağzın içine çekiliyor. Adam senin coşkulu Dimitri’ni gökyüzüne bağlamış."
Ağızdaki Ay: Bir Göstergenin Şakaya Dönüşmesi
Klasik bir ay safhası göstergesi şöyle çalışır: kadranın altında, üzerinde iki ay resmi bulunan bir disk döner ve kadrandaki hilal biçimli bir pencereden ayın o günkü hâli görünür. Diski çeviren şey elli dokuz dişli bir çarktır. Sayı tesadüfi değildir: iki dolunay arasındaki süre yaklaşık yirmi dokuz buçuk gündür, iki ay resmi de elli dokuz güne karşılık gelir. Bu yüzden dünyanın hemen her ay safhası göstergesinin arkasında aynı elli dokuz sayısı durur.
Chaykin’in yaptığı şey mekanizmayı değiştirmek değil, pencereyi değiştirmekti. Hilal biçimli o klasik pencereyi alıp bir ağız hâline getirdi; ayı kırmızıya boyayıp dile çevirdi. Mekanik olarak hiçbir yenilik yok; hikâye olarak her şey değişiyor. Yüz yıllardır ciddiyetin sembolü olan bir komplikasyon, tek bir renk ve tek bir biçim değişikliğiyle bir şakaya dönüşüyor.
Ve burada asıl incelik şu: gösterge hâlâ tam olarak doğru çalışıyor. Kırmızı dil size gerçekten ayın o günkü evresini söylüyor. Yani şaka, işlevin üstüne konmuş bir maske değil; işlevin kendisi.
Ayarı için de ayrı bir çözüm bulunmuş. Kasanın dokuz hizasında ikinci bir kurma kolu görürsünüz, ama o çevrilmez; sabittir ve içinde ay safhasını ilerleten gizli bir düğme saklıdır. Yani saatin yüzünde simetriyi bozmadan bir ayar aparatı gizlenmiş.
Tolstoy vakur bir edayla, kendi İtirafım kitabındaki varoluşsal hesaplaşmayı hatırlatarak saatin mekanik kalbine baktı ve noktayı koydu:
"Ben İtirafım’da hayatın anlamını ararken, ölümün soğuk gerçekliği karşısında fani dünyanın tüm şanının ve hırslarının nasıl bir illüzyondan ibaret olduğunu haykırmıştım. Bu saat sadece senin dünyada yazdığın bireysel hezeyanlar değil; insan, zaman ve kaderin çaresizliğidir. Savaş ve Barış’ta yazdığım gibi, en güçlü iki savaşçı sabır ve zamandır. İnsanoğlu fani dünyadayken bir beden elbisesi giyer, zamanın karşısında bir palyaço gibi maskeler takar, sırıtır, gözlerini devirir. Ama arka planda Chaykin’in koyduğu sarsılmaz bir Rus mekanik disiplini çalışır. Zaman akar, saat insanın yüzüyle dalga geçer ama kader tıkır tıkır işler."
format_quote"Tolstoy zamanı bir nehir gibi anlatır, Dostoyevski bir kriz gibi. Bu kadranda ikisi yan yana duruyor: sakin bir ay döngüsünün yanında bir kahkahanın anlık kasılması."
Hasan Bekmezci
Kim Bu Adam
Kadrandaki şaka, arkasında duran adamı hafife almaya yol açmasın.
Konstantin Chaykin 1975’te doğdu ve saatçiliği bir okulda değil, kendi kendine öğrendi. Kendi adını taşıyan atölyeyi 2000’li yılların başında kurdu. Rus saatçiliği o yıllarda büyük ölçüde durmuş durumdaydı; bir ülkenin köklü saat fabrikaları kapandığında geriye kalan şey, tek tek insanlardır.
Onu uluslararası ölçekte görünür yapan iş bir palyaço değil, bir takvimdi. Ortodoks Paskalyasının tarihini hesaplayan mekanik bir saat yaptı. Bu tarih her yıl değişir ve ayın evrelerine bağlı olduğu için hesabı basit bir takvim çarkıyla çözülemez; yüzyıllarca elle yapılan bir hesaplamadır. Chaykin bunu dişlilerle çözdü. Bir mekanizmanın, sadece dönerek, aya bağlı bir dini tarihi bulabilmesi saatçilikte az sayıda insanın denediği bir iştir.
Bağımsız Yaratıcılar Akademisi’ne, yani kendi adıyla ve kendi elleriyle üreten saatçilerin küçük topluluğuna kabul edilen ilk Rus oldu. Elinde onlarca patent var. Ve bugün Moskova’daki atölyesinde, bir yılda yalnızca birkaç düzine saat çıkıyor.
Yani Joker’in kadranındaki gülümseme, bir pazarlama fikri değil. Ciddi işler yapabildiğini önce ispatlamış, sonra şaka yapmaya hakkı olduğuna karar vermiş bir adamın gülümsemesi.
Kadranın Altındaki Ciddiyet
Tolstoy’un sözünü ettiği o arka plan, bu saatin en az yüzü kadar önemli tarafıdır ve görülmesi mümkün değildir.
Chaykin, Joker ve ondan sonra gelen bütün ristmonlar için ayrı bir gösterge modülü tasarladı. Modülün adı K07-0 ve altmış bir parçadan oluşuyor; bu modül, otomatik kurmalı bir temel mekanizmanın üzerine oturuyor. Toplam taş sayısı otuz üç: yirmi beşi temel mekanizmada, sekizi modülde. Mekanizma otuz bir buçuk milimetre çapında ve yedi virgül altı milimetre kalınlığında; saatte yirmi sekiz bin salınım yapıyor, otuz sekiz saat rezerv veriyor ve marka günlük sapmasını artı eksi on beş saniye olarak ilan ediyor.
Burada dürüst olmak gerekir: temel mekanizma İsviçre yapımıdır ve Chaykin’in kendi üretimi olan kısım, üzerine oturan modüldür. Bu, markanın kendi tarihinde bir ilkti; ondan önceki saatlerinde tamamen kendi mekanizmalarını kullanıyordu. Ama asıl mesele şu: bu saati bu saat yapan şey temel mekanizma değil, o altmış bir parça.
Ve o altmış bir parçanın bitirilme biçimi, bu yazının belki de en şaşırtıcı ayrıntısı. Modül tamamen opak bir kadranın altında kalıyor; yani sahibi dâhil hiç kimse onu takarken görmüyor. Buna rağmen her parçası yüksek saatçiliğin klasik teknikleriyle bitirilmiş: inci taneli perlaj, ince boyuna ve dairesel taşlama, kumlama, elle pah kırma ve pah cilalama, gravür, vida ve taş yuvalarının cilalanması, çark millerinin uçlarının küresel cilalanması, rodyum kaplama.
Bir usta, kimsenin görmeyeceği altmış bir parçayı neden böyle bitirir? Cevap teknik değil, ahlakidir. Bir işin görünmeyen yüzünü görünen yüzü kadar ciddiye almak, o işi yapan kişinin kendine verdiği bir sözdür. Chaykin’in kadrandaki bütün o şakacılığı ciddiye alınabiliyorsa, sebebi tam olarak budur: şakayı yapan el, arkada hiç şaka yapmıyor.
Bir de şu var: bu kadran teknik olarak bir regülatör kadranıdır.
Regülatör, saatçilikte çok eski ve çok ciddi bir düzendir. On sekizinci yüzyılda atölyelerde, diğer bütün saatlerin kendisine göre ayarlandığı bir referans saat bulunurdu; onda saat, dakika ve saniye aynı merkezden çıkan ibrelerle değil, ayrı ayrı kadrancıklarda gösterilirdi. Sebebi estetik değildi: üst üste binen ibreler okuma hatasına yol açar, ayrılan göstergeler ise hatasız okunur. Yani regülatör, ciddiyetin ta kendisiydi.
Chaykin bu ciddiyeti alıp bir yüze çevirmiş. Saat ayrı, dakika ayrı; ikisi de kendi kadrancığında. Teknik olarak yaptığı şey, iki yüz yıllık bir hassas ölçüm düzenini korumak. Görsel olarak yaptığı şey ise o düzeni iki göz hâline getirmek. İşin bütün zekâsı burada: hiçbir şeyi bozmadan her şeyi değiştirmiş.
Ve bu, saatin neden gerçekten okunabildiğini de açıklar. Pek çok şekilli kadran, biçim uğruna okunabilirliği feda eder. Burada tersi olmuş: biçim, zaten okunabilirlik için icat edilmiş bir düzenin üzerine oturmuş.
Bir Yüz Nasıl Yapılır
Kadran da en az modül kadar çalışılmış bir yüzey. Dokuz ayrı parçadan oluşuyor ve iki farklı tipte kabartma guilloché taşıyor: yanaklarda ve alında dalgalı bir doku, burunda ise ızgara benzeri bir kafes. Bu iki doku bir araya gelince göz, bakmadığı hâlde bir yüz görüyor.
Sebebi psikolojidir. İnsan beyninde yüz tanımaya ayrılmış özel bir bölge vardır ve bu bölge o kadar hevesli çalışır ki, iki nokta ile bir çizgi gördüğü her yerde bir yüz kurar; prizlerde, araba ızgaralarında, bulutlarda. Buna pareidoli deniyor. Chaykin bu refleksi bir tasarım aracı olarak kullanmış: kadranda gerçekte bir yüz yok, iki daire ve bir kavis var. Yüzü siz yapıyorsunuz.
Kadranın bitirilmesinde de uzun bir liste var: gümüş kaplama, rutenyum kaplama, tampon baskı ve çok katmanlı lakla koruma. Kasa parçalarında ince boyuna taşlama, kumlama ve cila bir arada kullanılmış; kasa otuz altı parçadan oluşuyor. Marka, bu saatin üretiminde tek bir plastik parça kullanılmadığını özellikle belirtiyor.
Ölçüler ise bilinçli biçimde klasik: kırk iki milimetre çap, on üç virgül yedi milimetre kalınlık, otuz dört buçuk milimetre çapında yansıma önleyici kaplamalı safir cam, üç atmosfer su geçirmezlik. Kayış mor timsah derisinden, astarı dana derisi ve dikişi yeşil. Yani kadranda bir palyaço var ama saatin bütün ölçüleri, kendini ciddiye alan bir klasik saatin ölçüleri.
Dostoyevski gülümsedi.
"Bir yüz gördüğümüzü sanıyoruz ama ortada iki daire ve bir kavis var, öyle mi?"
"Öyle."
"O zaman bu saat benim bütün romanlarımın özeti Lev Nikolayeviç. İnsan da öyledir. Karşındakinde bir karakter gördüğünü sanırsın; oysa gördüğün şey, senin birkaç işaretten kurduğun bir yüzdür. Raskolnikov’un yüzünü okuduğunu sanan müfettiş de kendi kurduğu yüzü okuyordu."
Sayılar da bu ciddiyeti destekliyor. Marka yılda birkaç düzine saat üretiyor ve bunların hepsi aynı atölyeden çıkıyor: kasa, kadran, kayış tokası ve gösterge modülü. Yani burada bir tasarım stüdyosunun çizip başkasına yaptırdığı bir saat yok; parçaların büyük kısmı aynı çatının altında tornadan geçiyor.
Bu ölçek, kadrandaki şakanın neden ucuzlamadığını da açıklıyor. Aynı fikri bir moda markası yılda yüz bin adet üretseydi, üçüncü yılda kimse bakmazdı. Burada üretim adedi fikrin kendisini koruyor: az sayıda yapıldığı için her biri hâlâ bir nesne, bir ürün değil.
Bir de kayışın rengine dikkat edin. Mor timsah derisi, yeşil dikişli. Mor ile yeşil, palyaço ikonografisinde yüz yıldır birlikte kullanılan iki renktir ve doğal bir uyum taşımazlar; yan yana geldiklerinde göz rahatsız olur. Chaykin bu rahatsızlığı silmemiş, kayışa taşımış. Yani saatin ciddiyeti kadrandan bileğe kadar tutarlı biçimde bozulmuş.
format_quote"Sıradan bir komplikasyon size bilgi verir; bu kadran size bir bakış atar. Aradaki fark mühendislikten çok tiyatroya aittir."
Hasan Bekmezci
Şakanın Ciddiyeti
Joker 2017’de tanıtıldığında saat dünyasının tepkisi ikiye bölündü. Bir kesim bunu bir oyuncak saydı; bir kesim ise yılların en özgün fikri olarak selamladı. Chaykin’in kendisi de bu ilgiyi beklemediğini söylüyor. Kendi ifadesine göre bu saati tasarlarken onu ilgilendiren şey karmaşık mekaniğin kendisi değil, doğrudan bir duygusal tepki uyandıran bir sanat nesnesi fikriydi.
Ve tam da bu yüzden model bir seriye dönüştü. Ristmonlar, yani bilekteki mekanik canavarlar, bugün onlarca farklı yüz taşıyor: Dracula, Minotaur, Kolobok, Beyaz Tavşan, Kedi Matroskin, Kalavera. Hepsinin altında aynı fikir çalışıyor: iki disk, bir ağız, bir yüz.
Ama Joker hepsinin atası olarak kaldı, çünkü ilk olan oydu ve çünkü seçtiği yüz en zor yüzdü. Bir kedi ya da bir tavşan sevimlidir; palyaço değildir. Palyaço, gülümsemesi tehdit taşıyabilen tek karakterdir ve edebiyat bunu yüzyıllardır bilir. Bir kadrana palyaço koymak, kolaya kaçmak değil; en tekinsiz seçeneği seçmektir.
Bir ayrıntı daha var ki edebiyatla doğrudan konuşuyor. Palyaço maskesi, kadrandaki en eski numaralardan biri değil; aksine, saatçilikte neredeyse hiç denenmemiş bir şey. Sebebi de belli: bir kol saati, sahibinin kendisi hakkında dışarıya söylediği bir cümledir ve kimse bileğinde bir palyaço taşımak istemez.
Chaykin bunu bildiği için maskeyi hafifletmemiş, tam tersine keskinleştirmiş. Ağzın kırmızısı, gözlerin asimetrisi, kaşların altındaki gölge... Bunlar sevimli bir çizgi film yüzü değil. Karşınızdaki, size baktığını sandığınız ama aslında bakmayan bir surat.
Ve tam bu yüzden Dostoyevski’nin dünyasına ait. Onun romanlarında insanlar hep iki şeyi aynı anda yapar: acı çekerken güler, sevgi gösterirken aşağılar. Sabit bir ifade, o dünyada yalan olurdu. Bu kadran sabit değil; her dakika başka bir surat kuruyor ve hiçbirinde yalan söylemiyor.
Joker’in kadranındaki gülümseyen kırmızı ağız fani dünyada ayın evrelerini gösterirken, öte boyutta iki dev yazarın ruhu saatin antropomorfik kadranında birleşiyordu: İnsan, zaman karşısında hem bir tragedya kahramanı hem de kendi maskesine gülen bir trajedi palyaçosuydu.
Tolstoy son sözü söyledi:
"Bir şeyi fark ettim Fyodor Mihayloviç. Bu saatte gözler zamanı gösteriyor, ağız ise gökyüzünü. Yani insanın bakışı saate, gülüşü aya bağlanmış. Bir ömür boyunca ikisini de yanlış okuruz: saate baktığımızda çok vaktimiz olduğunu sanırız, aya baktığımızda ise hep aynı ayı gördüğümüzü."
Bir soru kalıyor: bu saat neden bu kadar tuttu?
Cevap muhtemelen zamanlamada. Joker, saat dünyasının uzun süredir aynı üç beş kalıbı tekrarladığı bir dönemde çıktı; herkes daha ince, daha büyük, daha karmaşık yapmaya çalışıyordu ve kimse gülmüyordu. Chaykin ise gülen bir şey yaptı, üstelik teknik olarak ciddi bir şey yaparak.
Ama daha derin bir sebep de var. Bir kol saati, insanın kendine bakması için ürettiği tek nesnedir. Gün içinde onlarca kez bileğinize bakarsınız ve her seferinde size ne kadar vaktinizin kaldığını söyleyen bir yüzeye bakarsınız. Chaykin o yüzeye bir yüz koyunca, bakma eylemi tersine döndü: artık siz saate bakmıyorsunuz, saat de size bakıyor.
Ve bakan şey bir palyaço. Yani ölümlülüğünüzü hatırlatan nesne, size bunu gülerek hatırlatıyor. Avrupa resminde buna memento mori denir ve genellikle bir kafatasıyla yapılır. Chaykin kafatasını kaldırıp yerine bir gülümseme koymuş. Anlam aynı, ton başka.
