Tourbillon iki yüz yıl önce tek bir sorunu çözmek için icat edildi. Bir cep saati yeleğin cebinde gün boyu dik durur. Dik duran bir saatte balans çarkının ekseni yataydır ve yerçekimi balansa hep aynı yönden asılır. Saç yayı bu sürekli çekme altında hafifçe deforme olur, salınım simetrisini kaybeder ve saat o konumda hep aynı yönde hata yapar.
Breguet’nin çözümü hatayı yok etmek değil, dağıtmaktı. Eşapmanı bir kafesin içine alıp kafesi döndürürseniz, balans dakikada bir kez bütün dik konumlardan geçer. Bir konumda ileri giderse ötekinde geri kalır ve toplam sıfıra yaklaşır. Tourbillon bir düzeltici değildir; bir ortalama alma aletidir.
format_quote"Tourbillon hatayı silmez. Onu bütün yönlere eşit dağıtıp toplamını sıfıra yaklaştırır."
Hasan Bekmezci
Bu çözümün bir açığı var ve iki yüzyıl boyunca fazla konuşulmadı. Klasik bir tourbillon kadranın düzleminde döner. Yani balansı yalnızca o tek düzlem içindeki konumlardan geçirir. Saat masanın üzerinde düz dururken balansın ekseni dikeydir ve yerçekimi eksen boyunca çeker; bu konumda zaten sorun yoktur. Saat dik durduğunda ise kafesin dönüşü gerçekten işe yarar.
Ama bir kol saati gün boyunca bu iki uç arasında sayısız ara konumda durur. Kol yazarken eğiktir, direksiyonda başka açıdadır, uyurken yastığın üzerinde yan yatar. Kadran düzleminde dönen bir kafes bu ara konumların hiçbirini tam olarak taramaz.
Greubel Forsey’nin kuruluşundaki ilk temel buluş tam olarak buna cevap verdi: iç kafesi eğmek. Kafes kadran düzlemine göre eğik döndüğünde balansın ekseni bir düzlem üzerinde değil, bir koni yüzeyi boyunca gezinir. Ortalama artık iki boyutta değil, üç boyutta alınır.
Invention Piece 2 bu fikri sonuna kadar götürüyor. Kalibrenin adı GF03n ve içinde dört kafes var. İki eğik iç kafes, her biri kendi dış kafesinin içinde dönüyor. Yani saatin içinde iki ayrı çift tourbillon düzeni yan yana çalışıyor.
İki ayrı ayar organı kurmak ilk bakışta aptalca görünür. İki balans iki ayrı hız demektir; hangisine inanacaksınız? Cevap şu: hiçbirine. İki düzenin çıkışı bir diferansiyelde birleşiyor ve diferansiyel ikisinin ortalamasını çark dizisine aktarıyor.
format_quote"İki ayar organından hangisine güveneceksiniz sorusunun cevabı, hiçbirine güvenmemektir."
Hasan Bekmezci
Ortalamanın neden işe yaradığı ölçme biliminin en eski kurallarından biridir. Bağımsız iki ölçüm yaptığınızda, ikisinin ortalaması tek bir ölçümden daha kararlıdır. Hataların birbirinden bağımsız olması koşuluyla, ortalamanın dağılımı tek ölçümün dağılımına göre iki kökü kadar daralır. Yani iki balans, tek bir balansın yaklaşık bir buçuk katı kararlılık verir.
Bu kazanç bedava değil. İki ayar organı iki kat enerji ister, iki kat parça ister, iki kat ayar noktası ister. Buna bir de eğik kafeslerin getirdiği ilave yataklar ve dişliler eklenir. Saatin on altı virgül üç milimetrelik kalınlığı doğrudan buradan geliyor; dört kafesi üst üste bindirmeden yan yana yerleştirmenin başka yolu yok.
Atölyede bu tasarımı tartışan iki kişi hayal edin: dört kafesi hesaplayan konstrüktör ve saati satacak olan kişi.
Satış tarafı basit bir soru sorar. Müşteri iki tourbillonun bir tourbillondan ne kadar daha iyi olduğunu nasıl görecek? Kadranda iki kat güzel duruyor, tamam. Ama iki kat doğru mu?
Konstrüktörün cevabı dürüsttür. Hayır, iki kat doğru değil. Kök iki kadar daha kararlı. Bu da yüzde kırk civarında bir iyileşme demek.
Satış tarafı ısrar eder. O zaman neden iki kat parça ve iki kat risk?
Konstrüktör asıl noktayı söyler. Çünkü mesele iyileştirmenin büyüklüğü değil, nereden geldiği. Tek bir balansı daha iyi ayarlayarak da yüzde kırk kazanabilirsiniz, ama o kazanç ustanın elinden gelir ve ustanın eli her seferinde aynı değildir. Ortalama almaktan gelen kazanç ise mimariden gelir ve her örnekte aynıdır. Biri hüner, öteki yöntemdir.
format_quote"Hüner ustayla birlikte gider. Yöntem her örnekte kalır."
Hasan Bekmezci
Rakamlar şöyle. Kasa kırmızı altından ve kırk üç buçuk milimetre çapında, on altı virgül üç milimetre kalınlığında. Su geçirmezlik otuz metre. Mekanizma elle kuruluyor, saniyede üç salınım yapıyor ve elli altı saat çalışıyor. Kadranda saat, dakika, küçük saniye ve güç rezervi göstergesi var. Saat on bir adetle sınırlı üretildi ve fiyatı vergi hariç 730.000 İsviçre frangıydı.
Robert Greubel ve Stephen Forsey’nin atölyesi kuruluşundan bu yana yetmişten fazla patent aldı ve on temel buluş geliştirdi. Bu saat ikinci buluşun taşıyıcısı olarak Invention Piece adını taşıyor. 2012 Cenevre Büyük Saatçilik Ödülü’nde Komplike Saat Ödülü’nü kazandı.
Bu saatin asıl söylediği şeyi görmek için ona bir alet olarak bakmak gerekir. Dört kafes, bir diferansiyel ve elli altı saatlik bir rezerv; bütün bu karmaşa tek bir varsayımı reddetmek için kurulmuş: ben kendi ölçümüme güvenmiyorum.
İnsan zihninin en zor işlerinden biri budur. Bir şeyi ölçtüğünüzde, o ölçümün doğru olduğunu varsaymak kolaydır. Ölçümün hangi yönde ve ne kadar yanılıyor olabileceğini hesaba katmak, sonra o yanılmayı azaltacak bir düzen kurmak çok daha zordur. Bilim bunu iki yüzyıldır yapıyor; ölçümü tekrarlıyor, ortalamasını alıyor, hata payını yazıyor.
Bir saatin içine bu alışkanlığı yerleştirmek ise başka bir şey. Invention Piece 2 bileğinizde dururken size şunu hatırlatıyor: elinizdeki en iyi cevap bile bir tahmindir ve tahminleri iyileştirmenin yolu, onlara körü körüne inanmak değil, aralarındaki farkı ölçüp ortasını bulmaktır. Ölçünün kendisini koyan el bizim elimiz olmadığı için, bize düşen yalnızca daha dikkatli bakmak.