Meridyen odası dar ve uzundu. Tavanın ortasından bir ucundan öbür ucuna kadar uzanan ince bir yarık vardı ve o yarıktan yalnızca gökyüzünün tek bir şeridi görünüyordu. Odanın tam altında, yere çakılmış taş bir kaide üzerinde, yalnızca yukarı aşağı hareket edebilen bir teleskop duruyordu. Duvardaki sarkaçlı saat, odadaki tek ses olarak saniyeleri ayırıyordu.
Astronomi tarihçisi teleskobun merceğine eğildi ve konuşmaya başladı.
Bu odanın tek bir işi vardı, dedi. Bir yıldızın gökyüzünün tam ortasından, yani buradan çizilen hayalî bir çizgiden ne zaman geçtiğini yazmak. Bunu bilirseniz saatinizi ayarlarsınız. Saatinizi ayarlarsanız denizde boylamınızı bulursunuz. Boylamınızı bulursanız gemileriniz kayalıklara çarpmaz. Bütün bir imparatorluğun ticareti, bu odada oturan adamın kalemine bağlıydı.
Yanındaki deneysel psikolog etrafına baktı. Peki o adam bunu nasıl yapıyordu, diye sordu.
Kulağıyla, dedi tarihçi.
Tarihçi anlatmaya devam etti.
Merceğin içinde ince teller gerilidir ve yıldız bu tellerin üzerinden geçer. Gözlemci bir yandan o geçişi izler, bir yandan da arkasındaki sarkaçlı saatin tıkırtısını dinler. Saat saniyeleri sayar, gözlemci ise yıldızın iki tıkırtı arasında telin neresinde olduğunu tahmin eder. Yani bir saniyenin kesirini kafasının içinde bölerek bulur.
Bu yönteme göz ve kulak yöntemi denirdi ve yüz yılı aşkın süre boyunca dünyanın bütün gözlemevlerinde kullanıldı. Bu yöntemin tek dayanağı, insanın gördüğü anla duyduğu anı hatasız birleştirebileceği varsayımıydı.
Psikolog başını kaldırdı. O varsayım yanlış, dedi.
Yanlış, dedi tarihçi. Ama bunu anlamak için önce birinin işinden olması gerekti.
Hikâye 1796 yılında Greenwich’te geçti. Gözlemevinin başındaki kraliyet astronomu, genç yardımcısının yazdığı geçiş anlarının kendi yazdıklarından yaklaşık yarım saniye farklı olduğunu fark etti. Önce uyardı. Fark kapanmadı, aksine biraz daha açıldı. Bir yıl sonra genç adamın işine son verildi ve kayıtlara dikkatsiz bir gözlemci olarak geçti.
Yirmi yılı aşkın bir süre sonra, Königsberg’de çalışan bir Alman astronom, Greenwich’in yayımladığı ciltlerden birinde bu olayın anlatısını okudu. O astronom işin peşini bırakmadı ve kendi ölçümlerini başka gözlemevlerindeki meslektaşlarının ölçümleriyle karşılaştırdı.
Ortaya çıkan sonuç, astronomi tarihinin en sarsıcı bulgularından biridir. Her gözlemcinin kendine ait, sabit ve ölçülebilir bir gecikmesi vardır. Birinin gecikmesi ötekinden farklıdır ve bu fark bir kusur değil, o insanın sinir sisteminin kendi hızıdır. Gören göz ile yazan el arasında geçen süre, kişiden kişiye değişir.
Bu farkın adı kişisel denklem oldu. Gözlemevleri bundan sonra her astronomun kendi gecikmesini ölçmeye ve ölçümlerini o sayıyla düzeltmeye başladı.
Kovulan genç adam ise dikkatsiz değildi. Yalnızca başka bir insandı.
format_quote"Her gözlemcinin kendine ait, sabit ve ölçülebilir bir gecikmesi vardır. O gecikme bir kusur değil, insanın kendi hızıdır."
Hasan Bekmezci
Psikolog uzun süre sessiz kaldı ve sonra konuyu kendi alanına çekti.
Sizin bir ölçüm sorunu olarak gördüğünüz şey, benim mesleğimin başlangıç noktasıdır, dedi. Astronomlar insanın tepki süresini ilk kez orada, bir yıldızın geçişini yazmaya çalışırken ölçtüler. O ölçüm, insan zihninin bir işlemi ne kadar sürede tamamladığını sayısal olarak ifade eden ilk ciddi denemeydi.
Bir uyarının göze ulaşması, sinirlerde ilerlemesi, beyinde tanınması ve ele bir komut olarak dönmesi zaman alır. Bu süre bugün ortalama bir insanda görsel bir uyarı için saniyenin beşte biri civarındadır. Ses için biraz daha kısadır. Dokunma için daha da kısadır.
Yani bir gözlemci bir yıldızın teli geçtiğini gördüğünde, o yıldız çoktan geçmiştir. Aradaki fark yüzde birkaç saniyedir ve bu, ölçtüğünüz şey bir gezegenin konumu olduğunda hiç de küçük bir fark değildir.
Tarihçi başını salladı. Gökyüzü ekvator hizasında saniyede on beş yay saniyesi kadar kayar, dedi. Yani bir saniyelik bir hata, bir yıldızın yerini on beş yay saniyesi yanlış yazmak demektir. O dönemde bu, bütün bir haritayı kaydırmaya yeter.
Bu yüzden zamanı ölçen aletlerin tarihinde bir noktada şu soru soruldu. İnsanın kulağını ve tahminini denklemden nasıl çıkarırız.
Cevap, bir düğmeye basıldığı anda bir ibreyi başlatan ve ikinci kez basıldığı anda durduran bir makineydi. Böyle bir makine, gözlemcinin tahmin etmesini gerektirmez. Ona yalnızca tek bir iş bırakır: doğru anda parmağını indirmek.
Bu makinenin ilk örneğini 1816 yılında Louis Moinet yaptı. Adını saniyenin altmışta birinden aldı ve tam olarak gök cisimlerinin hızını hesaplamak için tasarlandı. Aletin bugün hâlâ Saint Blaise’deki müzede korunması, bu hikâyenin elle tutulur bir tarafının kaldığını gösteriyor.
Psikolog gülümsedi. Yani bu alet, insanın kendi yavaşlığını telafi etmek için yapıldı, dedi.
Bütün ölçü aletleri bunun için yapılır, dedi tarihçi. Cetvel, elin titrediği için vardır. Terazi, gözün yanıldığı için vardır. Kronograf da insanın saniyeyi bölemediği için vardır.
format_quote"Cetvel, elin titrediği için vardır. Terazi, gözün yanıldığı için vardır. Kronograf da insanın saniyeyi bölemediği için vardır."
Hasan Bekmezci
İki yüz yıl sonra aynı evin yaptığı saat, o ilk aletin mantığını bugünün ölçüleriyle yeniden kuruyor.
Kasa kırk virgül altı milimetre çapındadır ve 5. derece titanyumdan üretilmiştir. Tek başına elli bir parçadan oluşur. Gövdenin yan hattında çift gadrun adı verilen çifte yiv bulunur ve kasanın kesiti orijinal modelin yarım kubbe biçimini korur. Yüzeyler parlak ve saten olarak dönüşümlü işlenmiştir. Su geçirmezlik elli metredir.
Kurma tacının iki yanında birer itici durur. Biri kronografı başlatıp durdurur, öteki sıfırlar. Tacın üzerinde ise bir zambak kabartması vardır. Bu zambak, Louis Moinet’nin 1768 yılında doğduğu Bourges şehrinin armasıdır ve aynı motif kadranın saat 12 yönünde tekrar eder.
Kadran hafifçe kubbelidir ve şampanya rengindedir. Üzerinde yirmi üç ayrı parça bulunur. Küçük saniye ve otuz dakikalık sayaç, merkezdeki kronograf ibresinin iki yanında yatay olarak dizilmiştir; on iki saatlik sayaç ise ikisinin altında durur. Bu yerleşim keyfi değildir, orijinal aletin yerleşiminin aynısıdır. Moinet, yirminci yüzyıl kronograflarının benimseyeceği düzeni iki yüz yıl önce kurmuştu.
Dış çeperdeki dakika ölçeği altışar altışar bölünmüştür ve bu bölünme, orijinal aletin saniyenin altmışta birini gösteren ölçeğini hatırlatır. Ölçeğin üzerine siyahlaştırılmış nikelden on adet kaboşon oturtulmuştur. Kadran üzerindeki bütün yazılar ve rakamlar basılmamış, kazınmıştır; 1816 ibaresi ve Louis Moinet adı, orijinal eserin kendi yazı karakteriyle işlenmiştir. Kadran plakası da orijinaline sadık kalınarak dört adet mavilenmiş çelik vidayla kasaya bağlanmıştır.
Merkezdeki kronograf ibresi ve sayaç ibreleri mavilenmiş çeliktendir. Bu mavi bir boya değildir. Çelik yaklaşık üç yüz derece civarına kadar ısıtıldığında yüzeyinde son derece ince bir oksit tabakası oluşur. Bu tabaka o kadar incedir ki ışığın bir kısmı üst yüzeyinden, bir kısmı alt yüzeyinden yansır ve iki yansıma birbiriyle girişim yapar. Belirli dalga boyları sönümlenir, geriye kalan dalga boyu göze renk olarak ulaşır. Bir su birikintisinin üzerindeki yağ tabakasının renkli görünmesinin sebebi de aynıdır. Yani bir ibrenin mavisi, kalınlığı bir mikronun altında olan bir katmanın ölçüsüdür. Ustanın işi, o katmanı doğru anda ateşten almaktır.
Saat ve dakika ibreleri ise markanın kendi çizgisinde boşaltılmıştır ve uçlarına ışıldayan madde sürülmüştür. Şampanya rengi zeminin üzerinde mavi çelik, okunabilirlik açısından en yüksek karşıtlığı verir.
Kasanın içinde LM1816 adlı manüfaktür kalibre çalışır. Elle kurmalıdır, üç yüz otuz parçadan ve otuz dört taştan oluşur, saniyede dört salınım yapar ve kırk sekiz saat güç rezervi taşır. Bu mekanizma yalnızca bu saat için tasarlanmıştır.
Arka kapakta plaka yoktur. Yani mekanizmanın üzerini kapatan düz bir metal yüzey bulunmaz ve içerideki her şey doğrudan görünür. Köprülerin pirinç tonu, çeliğin beyazı, vidaların mavisi ve taşların koyu kırmızısı yan yana durur.
Bu mekanizmanın üç ayrıntısı, onu sıradan bir kronograftan ayırır.
Birincisi anlık dakika sayacıdır. Sıradan bir kronografta dakika ibresi sürekli ve yavaş biçimde ilerler. Altmışıncı saniyeye yaklaşırken iki çizgi arasında bir yerde durur ve o anda okuyan kişi hangi rakamı yazacağına karar vermek zorunda kalır. Anlık sayaçta ise ibre altmışıncı saniyede tek hamlede bir sonraki çizgiye atlar. Arada kalınacak bir konum yoktur. Bunu sağlayan şey, bir yay içinde biriktirilen ve tam o anda serbest bırakılan küçük bir enerjidir.
Bu ayrıntının bu saatteki anlamı özeldir. Yazının başındaki bütün mesele, bir insanın iki işaret arasında kalıp tahmin yürütmek zorunda kalmasıydı. Anlık sayaç, o tahmini ortadan kaldırmak için vardır.
format_quote"Anlık sayaç, ibrenin iki çizgi arasında kalmasına izin vermez. İki yüz yıl önce bir adamın işinden olmasına yol açan tereddüt, işte o tereddüttü."
Hasan Bekmezci
İkinci ayrıntı kolon çarkıdır. Bir kronografın üç ayrı işi vardır: başlatmak, durdurmak ve sıfırlamak. Bu üç işin doğru sırayla yapılması gerekir ve aradaki geçişlerin birbirine karışmaması gerekir.
Kolon çarkı, üzerinde dikey sütunlar bulunan küçük bir çarktır ve tek yönde döner. İticiye her basıldığında bir kademe ilerler. Sütunların arasındaki boşluklar ve sütunların tepeleri, mekanizmanın kollarını sırayla kaldırır ya da indirir. Yani bu çark, mekanik olarak çalışan bir sıralama düzeneğidir. Elektroniğin bir asır öncesinde kurulmuş bir mantık devresi gibidir ve iticiye basan parmak, o yumuşak ve kesin sesi bu çarktan alır.
Üçüncü ayrıntı kuğu boynu regülatörüdür. Bir saatin hızı, denge çarkının spiralinin çalışan uzunluğu değiştirilerek ayarlanır. Bu ayarı kaba bir kolla yapmak mümkündür, ancak kol yerinden oynayabilir. Kuğu boynu düzeneğinde ise kola karşı kıvrık bir yay baskı yapar ve kolun konumu bir mikrometre vidasıyla değiştirilir. Vidanın her çeyrek turu çok küçük bir değişim verir ve yay, kolun geri kaçmasını engeller. Adını, o kıvrık yayın biçiminden alır. On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında patentlenmiştir ve bugün hâlâ en zarif çözüm sayılır.
Bilezik de titanyumdur ve kasanın devamı olarak tasarlanmıştır. Ara baklaları şampanya renkli bir elmas benzeri karbon kaplamayla örtülmüştür. Bu kaplama bir boya ya da altın değildir. Karbon atomları plazma ortamında yüzeye biriktirilir ve elmasın içindeki bağ yapısına benzeyen bir düzen oluşturur. Ortaya çıkan katman son derece serttir ve sürtünme katsayısı düşüktür. Rengi ise katmanın kalınlığından gelir, tıpkı mavilenmiş çelikteki gibi.
Bakla dizilimi kola doğru kademeli olarak daralır ve saten ile parlak yüzeyler dönüşümlü işlenmiştir. Kapama katlanır tiptedir.
Aynı model, gümüş kadranlı ve tamamı titanyum bilezikli bir versiyonla da sunulur. İkisi arasındaki tercih tamamen tonla ilgilidir; mekanizma ve kasa aynıdır.
Meridyen odasında konuşma bitmek üzereyken psikolog son bir şey sordu.
O kovulan genç adamın adını biliyor muyuz, dedi.
Biliyoruz, dedi tarihçi. Ama adından çok, ona yapılanın ne anlama geldiği önemli. O adam bir hata yapmadı. Yalnızca kendisini ölçecek bir alet henüz yapılmamıştı.
Psikolog teleskobun yanından ayrıldı ve kapıya doğru yürüdü. Bütün bilim tarihi biraz böyledir, dedi. Bir şeyi ölçemediğiniz sürece o şey yoktur. Ölçmeye başladığınız anda ise yalnızca onu değil, kendinizi de görürsünüz.
Tarihçi lambayı söndürdü ve odanın tavanındaki yarıktan giren ince ışık şeridine baktı.
Bu odadaki bütün mesele buydu, dedi. Adamlar gökyüzünü ölçmeye çalışıyorlardı ve sonunda kendi sinir sistemlerinin hızını ölçtüler. Aradıkları şey gökteydi, buldukları şey içlerindeydi.
Bugün bileğe takılan bir kronografın hiçbir gözlemevi görevi yoktur. Kimse artık bir yıldızın geçişini bir düğmeye basarak kaydetmiyor.
Buna karşılık, o düğmeye bastığınız anda elinizde tuttuğunuz şey değişmiyor. Bir insan bir olayın başladığına karar veriyor ve parmağını indiriyor. Karar ile parmak arasında geçen o kısa süre, iki yüz yıl önce ölçülmüş olan sürenin aynısıdır ve hâlâ kişiden kişiye değişir.
Yani bu saat, elinizden alamayacağı tek şeyi size hatırlatır. Makine artık saniyenin kesirini kusursuz bölüyor. Ancak o kesiri başlatan hâlâ sizsiniz ve siz, ölçtüğünüz şeyin içinde duruyorsunuz.
İki yüz on yıl önce bir adam bunu fark etti ve tahmini ortadan kaldıran bir alet yaptı. Bugün onun adını taşıyan atölye, aynı aletin torununu titanyumdan üretiyor. Aradaki bütün fark malzeme ve bitirmedir. Soru aynı soru olarak duruyor: bir insan, geçtiğini gördüğü anı gerçekten geçtiği anda yazabilir mi?