Minyatür ressamının atölyesi küçüktü ve içerisi tek bir masa lambasıyla aydınlanıyordu. Masanın ortasında çift gözlü bir mikroskop duruyordu ve altında, bir madenî paradan küçük bir kadran taslağı bekliyordu.
Kapı açıldı ve içeri bir göktaşı küratörü girdi. Elinde küçük bir plastik kutu vardı ve kutunun içinde üç ince dilim duruyordu.
Getirdim, dedi. Ama bir şeyi baştan söyleyeyim. Bunlar boya yüzeyi değil. Bunların üzerine fırça sürmeyeceksin.
Sürmeyeceğim, dedi ressam. Ben boşlukları boyayacağım. Onlar zaten kendi renkleriyle geliyorlar.
Küratör kutuyu açtı ve dilimleri tek tek masaya dizdi. Birincisi kızılımsı gri, ikincisi neredeyse kömür siyahı, üçüncüsü ise mat ve toz gibiydi.
Şimdi, dedi küratör, bu üçünün ne olduğunu anlatacağım. Sonra bir daha onlara aynı gözle bakamayacaksın.
Kızılımsı olanı gösterdi. Bu Mars’tan geldi, dedi. Kuzeybatı Afrika’da bulundu ve bir volkanik kayadır.
İlginç olan yaşı. Güneş sistemindeki taşların çoğu dört buçuk milyar yaşındadır, çünkü hepsi başlangıçta katılaşmış ve ondan sonra hiçbir şey olmamıştır. Mars’tan gelen bu tür kayalar ise çok daha gençtir. Bazıları birkaç yüz milyon yıllıktır.
Bunun anlamı şudur: Mars, bir gezegenin çoktan soğuyup susmuş olması gereken bir dönemde hâlâ lav çıkarıyordu. Yani orada içeriden gelen bir ısı vardı ve o ısı yüzeyi yeniden şekillendiriyordu. Bugün sessiz görünen bir gezegen, bizim ölçeğimizde çok da uzak olmayan bir geçmişte hareketliydi.
Ressam mikroskobun altına o dilimi yerleştirdi ve baktı. İçinde kristaller var, dedi.
Var, dedi küratör. Ve o kristaller bir zamanlar akan bir lavın içinde büyüdü. Sen şu anda başka bir gezegenin yanardağına bakıyorsun.
İkinci dilim, siyah olanıydı.
Bu bir karbonlu kondrittir, dedi küratör. Sahra’nın batısında bulundu. Onu özel kılan şey, içinde su taşıyan mineraller ve karbon bileşikleri barındıran bir aileye ait olmasıdır.
Bu ailenin taşları, güneş sisteminin en soğuk bölgelerinde oluştu ve o bölgelerde su buz hâlinde kalabildi. Zamanla o buz mineralin içine girdi ve orada kimyasal olarak bağlandı. Bugün böyle bir taşı ısıttığınızda içinden su çıkar.
Bir gezegenin ilk suyunun nereden geldiği sorusu, bilimin uzun süredir üzerinde çalıştığı sorulardan biridir. Bu tür taşlar o soruya verilen cevapların en önemli parçasıdır. İçlerinde ayrıca karbon zincirleri bulunur ve bazılarında canlıların yapı taşlarına benzeyen moleküller tespit edilmiştir.
Ressam elini fırçadan çekti. Yani bu siyah leke, dedi, hayatın malzemesini taşımış olabilecek bir taştan geliyor.
Taşımış olabilir, dedi küratör. Biz bunu iddia etmiyoruz. Yalnızca şunu biliyoruz: gerekli olan malzeme, gerekli olduğu dönemde ve gerekli olduğu yerde hazır bulunuyordu. Bu bile başlı başına düşünülmesi gereken bir şeydir.
format_quote"Hayatın yapı taşları, tam olarak gerekli oldukları dönemde ve gerekli oldukları yerde hazır bulunuyordu. Bu tesadüften çok bir hazırlığa benziyor."
Hasan Bekmezci
Üçüncü dilim, mat ve tozlu görünen taştı. Küratör onu en sona bırakmıştı.
Bu bir enstatit kondrittir, dedi. Ve içinde nanometre boyutunda elmaslar var.
Ressam güldü. Elmas mı, dedi. Bu kadar küçük bir taşın içinde?
Gözle görülmeyecek kadar küçükler, dedi küratör. Bir milimetrenin milyonda biri ölçeğindeler. Ama asıl mesele boyutları değil, yaşları.
Bir taşın içindeki malzemelerin neredeyse tamamı güneş sistemi kurulurken bir araya geldi ve o sırada eridi, karıştı ve yeniden katılaştı. Yani hepsi aynı fırından çıktı. Ancak bazı çok küçük taneler bu erimenin dışında kaldı ve ilk hâllerini korudu.
Bu tanelerin içindeki elementlerin oranları ölçüldüğünde, güneş sisteminde hiçbir yerde görülmeyen değerler çıkıyor. Bunun tek açıklaması şudur: onlar burada oluşmadılar. Ölen yıldızların dış katmanlarından savrulan maddenin içinde oluştular ve buraya hazır hâlde geldiler.
Yani elimdeki taşın içinde, dedi ressam, Güneş’ten yaşlı parçalar var.
Güneş’ten yaşlı, dedi küratör. Ve bu gezegenden, bu kadrandan, senden, benden ve bütün bu hikâyeden yaşlı.
Küratör masanın kenarındaki halka biçimli parçayı işaret etti. Bu ise bambaşka bir hikâye, dedi.
Kadranın çevresini saran o çember, İsveç’in kuzeyinde bulunmuş bir demir göktaşından kesilmiştir. O cisim bu gezegene yaklaşık bir milyon yıl önce düştü ve yirminci yüzyılın başında bulundu. Yaşı ise dört buçuk milyar yıldır.
Yüzeyindeki o birbirini kesen ince şeritler tesadüfen oluşmadı ve boyayla yapılmadı. Bu desen, iki farklı demir ve nikel alaşımının iç içe büyümesiyle ortaya çıkar. Ancak bu büyümenin gerçekleşebilmesi için metalin inanılmaz derecede yavaş soğuması gerekir.
Ne kadar yavaş olduğunu söyleyeyim: milyon yılda birkaç derece. Bu, yalnızca bir gök cisminin çekirdeğinin içinde mümkündür. O çekirdeğin çevresindeki kaya, sıcaklığı milyonlarca yıl boyunca tutar ve metal, hiç acele etmeden kristalleşir.
Bu yüzden bu desen taklit edilemez. Yeryüzünde hiçbir fırın, hiçbir ocak, hiçbir işlem bu kadar yavaş bir soğuma sağlayamaz. Bir demir parçasında bu deseni görürseniz, elinizdeki şeyin bir zamanlar bir gök cisminin merkezinde durduğunu bilirsiniz.
Desen kendiliğinden görünmez. Metal kesilir, parlatılır ve zayıf bir asitle dağlanır. İki alaşımdan biri asitten daha çok etkilenir ve yüzeyde bir gölge farkı oluşur. Desen o an ortaya çıkar. İki yüz yıldan uzun süre önce, birbirinden habersiz iki araştırmacı bunu aynı yıllarda keşfetti.
format_quote"Bu deseni yapmak için gereken tek şey sabırdır ve o sabır milyon yılda birkaç derecelik bir soğumadır. Yeryüzünde hiçbir fırın onu taklit edemez."
Hasan Bekmezci
Ressam mikroskobun başına döndü ve kendi işini anlattı.
Ben bu kadranın üzerine bir manzara boyuyorum, dedi. Boyayı tek kıllı fırçalarla sürüyorum ve her katman kuruyana kadar bekliyorum. Kuruma süresini kısaltmak mümkün değil; acele edersen alttaki katman yumuşak kalır ve üstteki onu kaldırır.
Her renk katmanının üzerine ince bir vernik çekiyorum. Vernik iki iş görüyor. Birincisi, alttaki rengi koruyor. İkincisi, üstteki rengin alttakiyle karışmasını engelliyor. Bu yüzden bu kadranda gördüğün derinlik boyayla değil, katman sayısıyla elde ediliyor.
Ama asıl mesele, boyanın içine karıştırdığım şey. Bazı bölgelere ışıldayan bir madde katıyorum ve o madde gündüz görünmüyor.
Bu maddenin çalışma biçimi şudur: ışığı emiyor, emdiği enerjiyi kristal yapısının içindeki tuzaklarda saklıyor ve sonra çok yavaş biçimde geri veriyor. Yani bir sünger gibi davranıyor. Gündüz doluyor, gece boşalıyor.
Bu yüzden bu kadran karanlıkta başka bir kadran oluyor. Gündüz gördüğün manzara ile gece gördüğün manzara aynı değil. Ben iki ayrı resim yapıyorum ve ikisi aynı yüzeyin üzerinde duruyor.
format_quote"Bu kadran karanlıkta bambaşka bir kadrana dönüşüyor. Ressam iki ayrı resim yapıyor ve ikisi aynı yüzeyin üzerinde duruyor."
Hasan Bekmezci
Kadranın ortasında kubbeli bir disk durur ve bu disk Ay’ın kendisidir. Yüzeyindeki kraterler önce oyulmuş, sonra elle boyanmıştır ve boyanın içine yine ışıldayan madde karıştırılmıştır.
Diskin üzerinde iki ayrı ay göktaşı bulunur ve bunlar dolunay ile yeni ayı temsil eder. Yani gösterge, Ay’ı anlatmak için yine Ay’ın kendi malzemesini kullanır.
Evrenin nerede olduğunu gösteren işaret ise bir ibre değildir. Diskin üzerinde yürüyen, elle boyanmış küçük bir astronot figürüdür. Ay’ın evresi, o adamın diskin neresinde bulunduğuna bakılarak okunur.
Bu fikir ilk bakışta yalnızca şirin görünebilir. Ancak biraz düşünüldüğünde tersi ortaya çıkar. Ay’ın evresi, Güneş ile Ay arasındaki açıya bağlıdır ve o açıyı belirleyen şey bizim nerede durduğumuzdur. Yani evre, gözlemcinin konumundan doğar. Kadranın üzerine bir gözlemci figürü koymak, tam olarak bu gerçeği anlatır.
Mekanizmanın hassasiyeti ise yüz yirmi iki yılda bir gündür. Bu değer, sıradan bir ay safhası göstergesinin yaklaşık elli katı bir doğruluk demektir. Sıradan bir gösterge iki yıl yedi buçuk ayda bir gün şaşar, çünkü ayı yirmi dokuz buçuk gün kabul eder. Böyle bir hassasiyete ulaşmak için çok daha büyük dişli oranları ve çok daha uzun bir çark zinciri kurmak gerekir.
Kasa kırk virgül yedi milimetre çapındadır ve on yedi virgül doksan iki milimetre yüksekliğindedir. Bu ölçü kâğıt üzerinde kalın durur, ancak malzeme 5. derece titanyumdur ve kasanın toplam ağırlığı yalnızca on sekiz gramdır.
Bu farkın nedeni yoğunluktur. Titanyumun yoğunluğu santimetreküp başına dört virgül dört gram civarındadır; çeliğin yoğunluğu ise yedi virgül sekizdir. Aynı hacimde yaklaşık yarı ağırlık elde edilir. Kulaklar ayrıca boşaltılmıştır ve bu da hem ağırlığı hem de görsel kütleyi azaltır.
Kadranı kutu biçiminde bir safir cam örter ve camın iki yüzü de yansıma önleyici kaplamayla işlenmiştir. Bu detay, üzerinde minyatür boyama bulunan bir kadran için zorunludur; aksi hâlde yüzeydeki yansıma resmin yarısını gizler. Taç geniştir ve tırtıklıdır. Su geçirmezlik otuz metredir.
İçerideki mekanizmanın adı LM113’tür ve Concepto ile birlikte geliştirilmiştir. Otomatik kurmalıdır, yirmi dokuz taş üzerinde çalışır, saniyede dört salınım yapar ve kırk sekiz saat güç rezervi taşır. Çapı otuz virgül dört milimetre, kalınlığı on iki virgül yedi milimetredir.
Kayış Louisiana timsahıdır ve astarı da timsahtır. Üçlü katlanır kopça ince ayar kademesi taşır ve üzerinde markanın zambak amblemi bulunur. Üretim on iki adetle sınırlıdır ve her parçanın üzerine bu bilgi işlenmiştir. Fiyat kırk sekiz bin franktır.
Gece yarısına doğru ressam masa lambasını söndürdü ve ikisi karanlıkta kaldılar. Birkaç saniye sonra kadran görünmeye başladı.
Küratör hiçbir şey söylemedi. Manzara tamamen değişmişti. Gündüz sıcak renklerle boyanmış bir gökyüzü olan yer şimdi soğuk ve yeşilimsi bir ışıkla doluydu. Kraterlerin kenarları belirginleşmişti ve diskin üzerindeki küçük figür açıkça görünüyordu.
Bir şey soracağım, dedi küratör. Sen bu ikinci resmi yaparken, onu kimin göreceğini düşünüyor musun?
Düşünüyorum, dedi ressam. Ama beni asıl ilgilendiren başka bir şey.
Bu kadranın üzerinde duran taşlar, milyonlarca yıl boyunca hiç kimsenin görmediği bir yerde durdular. Hiçbiri bakılmak için orada değildi. Sonra bir tanesi düştü, biri bulundu, biri kesildi ve hepsi bir daire içinde toplandı.
Ben o dairenin boş yerlerini boyuyorum. Yani aslında yaptığım iş, uzun süre bakılmamış olan şeylere bakılacak bir yer hazırlamak.
Küratör kapıya yürürken durdu ve karanlıkta parlayan kadrana bir kez daha baktı.
Ben yıllardır göktaşı kataloğu tutuyorum, dedi. Her birine bir numara veriyoruz, bulunduğu yeri yazıyoruz, kütlesini ölçüyoruz. Bu iş tamamen sayıdan ibaret. Sonra bir gün bir tanesini kesip bir kadranın üzerine koyan biri çıkıyor ve o taş birden başka bir şeye dönüşüyor.
Ressam mikroskobu örttü. Bir şeye dönüşmüyor, dedi. Zaten öyleydi. Yalnızca artık birisi ona bakıyor.
İnsanın gökyüzüyle kurduğu ilişkinin özeti belki de budur. Orada milyarlarca yıldır bir düzen vardı ve o düzeni kuran şey bizim merakımız değildi. Biz sonradan geldik, baktık ve saymaya başladık. Baktığımız için var olmadılar. Var oldukları için bakabildik.
Bu yüzden bu kadranın üzerinde yürüyen o küçük figür yalnızca bir süs değildir. O figür biziz. Kendi yaptığımız bir gök cisminin resminin üzerinde, kendi koymadığımız bir düzenin evresini göstermek üzere yürüyoruz.
