Bölüm I: Atacama'da Bir Gece ve İnsanın Konumu
Şili'nin Atacama Çölü'nde, Cerro Paranal'ın iki bin altı yüz otuz beş metrelik tepesinde, dünyanın en berrak gökyüzünün altındaydılar. Dışarıda dondurucu bir rüzgâr eserken, Çok Büyük Teleskop'un sekiz nokta iki metrelik ana aynasını taşıyan kubbenin içinde sadece soğutma fanlarının fısıltısı duyuluyordu.
Buranın seçilme sebebi tesadüf değil. Atacama, dünyanın en kurak çölü; bazı istasyonlarında yıllık yağış milimetrelerle ölçülür. Su buharı kızılötesi ışığı yutan başlıca gaz olduğu için, kuru hava gökyüzünü şeffaflaştırır. Bulutsuz gece sayısı yılda üç yüz günün üzerindedir ve en yakın büyük şehrin ışıkları yüzlerce kilometre uzaktadır.
Astronomi ve kozmoloji araştırmacısı Julian, ekranlarda uzak galaksilerin tayflarını inceliyordu. Yandaki masada ise bilim felsefecisi Astrid, evrendeki hassas ayarlar üzerine notlarını düzenliyordu. İkisinin buradaki amacı yıldız haritası çıkarmak değildi; bu genişlik karşısında insanın yerini sormaktı.
Astrid dışarıya, gökyüzünü bir elmas tarlası gibi kaplayan Samanyolu'na baktı.
"Julian, bazen bu karanlığa baktığımda kendimi bir hiç gibi hissediyorum. Ama sonra şunu düşünüyorum: eğer bu evreni ölçebilen, anlayabilen ve güzelliği karşısında hayrete düşebilen bir bilinç olmasaydı, bu trilyonlarca yıldızın var olmasının ne anlamı kalırdı? İnsan bu evrenin yan figüranı mı, yoksa kalbi mi?"
Julian kontrol panelinden elini çekip montunun manşetini sıyırdı. Işık, bileğindeki beyaz altın kasanın kenarına ve kadrandaki sahneye çarptığında Astrid'in bakışları oraya kilitlendi.
Kadranın ortasında, kollarını iki yana açmış altın renkli bir insan figürü duruyordu. Arkasında derin mavi bir gök haritası, başının üzerinde ise üç boyutlu bir Ay küresi vardı.
Bölüm II: Bileğindeki Şey Bir Manifesto
"Bu bir saat değil, neredeyse felsefi bir manifesto," dedi Astrid. "Adı ne?"
"Vacheron Constantin Métiers d'Art, Tribute to the Quest of Time," dedi Julian. "Referansı 7200A/000G-H103. Markanın iki yüz yetmişinci yılı için yapıldı ve yirmi numaralı örnekle sınırlı."
"Vacheron Constantin, 1755'ten bu yana kesintisiz üretim yapan en eski saat evi. Métiers d'Art ise Fransızca sanatsal zanaatlar demek; markanın emaye, gravür, kuyumculuk ve yüksek mekaniği tek bir kadranda topladığı koleksiyonun adı. Ve bu parça Cenevre Damgası taşıyor: Poinçon de Genève, 1886'da Cenevre Cumhuriyeti ve Kantonu tarafından kurulan, bugün hâlâ dünyanın en katı köken ve kalite belgesi."
"Ortadaki figür kim?"
"Bir astronom. Bu ayrıntı önemli, çünkü figür rastgele bir insan değil: markanın anıtsal saati La Quête du Temps'in Astronom'una gönderme yapıyor. Yani bileğindeki şey, bir masa eserinin kol saatine indirilmiş kardeşi."
"Peki arkasındaki gök haritası?"
"Belirli bir gecenin haritası. 17 Eylül 1755'te Cenevre'nin üzerindeki gökyüzü. O tarih markanın kuruluş tarihi. Yani bu kadran bir gökyüzü değil, bir gökyüzünün o anı."
Bölüm III: İnsan Küçük Bir Âlem, Âlem Büyük Bir İnsan
Astrid büyüteci alıp figüre yaklaştı. Figürün elleri kadranın iki yanındaki kavisli ölçeklere doğru uzanıyordu.
"Bu duruş Leonardo'nun Vitruvius Adamı'nı hatırlatıyor," dedi. "Ama asıl hatırlattığı şey bir cümle: insan küçük bir âlem olduğu gibi, âlem dahi büyük bir insandır."
"O cümlenin kaynağı nedir?" diye sordu Julian.
"Düşünce tarihinin en dayanıklı fikirlerinden biri ve neredeyse her medeniyette ayrı ayrı çıkmış. Platon Timaios'ta evreni canlı ve akıl sahibi bir bütün olarak anlatır. Stoacılar buna sympatheia der: evren tek bir organizmadır, bir yerindeki değişim başka yerinde karşılık bulur. Plotinos aynı fikri katmanlar hâlinde kurar."
"Ve İslam felsefesinde?"
"En açık ifadesini orada bulur. Onuncu yüzyılda Basra'da yazılan İhvân-ı Safâ Risaleleri'nde cümle neredeyse birebir geçer: insan küçük âlemdir, âlem büyük insandır. İbn Arabî bunu insanın aynalık işleviyle derinleştirir; bütün, kendisini insanda görür. Gazzâlî kalbi cilalanmış bir aynaya benzetir. İbn Sînâ ise insanın melekelerini kozmosun düzenine karşılık getirir."
"Batıda?"
"Leibniz Monadoloji'de her monadın evrenin sürekli yaşayan bir aynası olduğunu yazar. Ve Kant, Pratik Aklın Eleştirisi'ni şu cümleyle kapatır: iki şey zihni durmadan artan bir hayranlıkla doldurur, üstümdeki yıldızlı gökyüzü ve içimdeki ahlak yasası. Dikkat et: Kant bu ikisini yan yana koyuyor, çünkü ikisi de aynı düzenin iki yüzü."
"Ve senin cümlen?"
"Benim cümlem şu: bu fikir bir şiir değil, ölçülebilir bir gözlem. Sana bunu sayılarla anlatabilirim."
format_quote"İnsan küçük bir âlem olduğu gibi, âlem dahi büyük bir insandır. Bu fikir bir şiir değil, ölçülebilir bir gözlem."
Bölüm IV: Ölçek, ya da İnsan Neden Tam Ortada Duruyor
"Bir ölçek çizelim," dedi Astrid. "Bir atomun çapı yaklaşık on üzeri eksi on metre. Bir yıldızın çapı, Güneş'i alalım, yaklaşık bir buçuk milyar metre. Bu iki sayının logaritmik ortası nedir?"
"Hesaplayalım," dedi Julian. "Karekök alıyoruz: yaklaşık otuz yedi santimetre."
"İşte. Bir insanın boyu, bir atom ile bir yıldız arasındaki geometrik ortalamanın hemen yanında. Yukarı doğru yıldızlara, aşağı doğru atomlara aynı sayıda basamak var. Bu bir kanıt değil, ama insanı ölçeğin ortasına oturtan bir tesadüften fazlası."
"Ve içeri doğru inince?"
"Sayılar hemen kozmik ölçeğe dönüyor," dedi Julian. "Bir insan bedeninde yaklaşık otuz yedi trilyon hücre var. Her hücrenin altı mikronluk çekirdeğine iki metre uzunluğunda DNA katlanmış. Bir tek hücrede iki metre. Bütün bedendeki DNA'yı uç uca eklersen uzunluk, Dünya ile Güneş arasındaki mesafenin yüzlerce katına çıkar. Yani bir insanın içindeki iplik, Güneş Sistemi ölçeğinde bir uzunluktur."
"Beyin?"
"Beyinde yaklaşık seksen altı milyar sinir hücresi var. Gözlenebilir evrende ise galaksi sayısı yüz milyarlar mertebesinde. Aynı büyüklük basamağı. Sinapsların sayısı yüz trilyon civarında; Samanyolu'ndaki yıldızların sayısı ise yüz milyarlar. Bu benzerlikler sadece rakam oyunu değil: 2020'de Frontiers in Physics'te yayımlanan bir çalışmada Vazza ve Feletti, insan beyninin sinir ağı ile evrendeki kozmik ağın güç tayflarını karşılaştırdı ve belirli ölçek aralıklarında şaşırtıcı biçimde benzer dağılımlar buldu. İki ağın bağlantılılık dereceleri de birbirine yakın çıktı."
"Yani aynı desen iki ölçekte tekrarlanıyor."
"Dikkatli olmak lazım: bu iki ağın aynı fiziği izlediğini söylemiyor. Söylediği şey daha ilginç: madde, hem beyin ölçeğinde hem evren ölçeğinde benzer bir bağlanma stratejisi seçiyor."
Bölüm V: Aynı Desen: Dallanma
"Bir örnek daha ver," dedi Julian.
"Dallanma," dedi Astrid. "Bir insan akciğerinde soluk borusu yaklaşık yirmi üç kez ikiye ayrılır ve sonunda alveollere varır. Toplam yüzey alanı yetmiş metrekareye yaklaşır; yani bir daire içine sığdırılmış bir tenis kortu. Damar ağacı da aynı mantıkla dallanır ve dallanma oranı rastgele değil: Murray yasasına göre ana damarın çapının küpü, dalların çaplarının küpleri toplamına eşittir. Bu oran kan akışını en az enerjiyle taşıyan orandır."
"Ve dışarıda?"
"Aynı desen. Bir nöronun dendrit ağacı, bir nehir deltası, bir yıldırım kanalı, bir ağacın gölgesi ve evrendeki galaksi filamentleri. Hepsi bir noktadan çıkıp hacmi verimli tarama problemini çözüyor. Ve bazen desen gözle görülebilecek kadar açık oluyor: Romanesko brokolisini düşün. Her tomurcuk, bütünün küçültülmüş bir kopyası; sonra o tomurcuk da kendi içinde aynı biçimi tekrar ediyor."
"Burada bir uyarı yapayım," dedi Julian. "Bu benzerlikleri fazla ileri götürmemek gerekir. Bir galaksinin sarmalı logaritmik bir spiraldir; ayçiçeğinin tohum dizilimi ise Fermat spiralidir. İkisi güzel, ikisi de matematiksel, ama aynı denklem değil. Benzerlik gerçek, ama kimlik değil."
"Kabul," dedi Astrid. "Zaten iddia şu değil: her şey aynıdır. İddia şu: aynı problemlere aynı zarif çözümler dağıtılmış."
Bölüm VI: Kanındaki Demir Nereden Geldi
"Mikrokozmos ile makrokozmos arasındaki en sağlam köprüyü söyleyeyim mi?" dedi Julian. "Şu an damarlarında dolaşan demir."
"Anlat."
"Bir yetişkinin bedeninde yaklaşık dört gram demir var ve bunun büyük kısmı hemoglobinin içinde, oksijeni tutan yerde. Ama demir Dünya'da oluşmadı. Demir, kütlesi büyük yıldızların çekirdeklerinde ve süpernova patlamalarında üretildi. Kemiklerindeki bir kilogram kadar kalsiyum da öyle. Yani sen kelimenin tam anlamıyla eski yıldızların külünden yapılmışsın."
"Ve karbon?"
"Karbon hikâyenin en ince yeri ve bilim tarihinin en güzel öngörülerinden biri. Karbon, bir yıldızın çekirdeğinde üç helyum çekirdeğinin birleşmesiyle oluşur; buna üçlü alfa süreci denir. Ama bu tepkimenin olabilmesi için karbon-12'nin belirli bir uyarılmış enerji düzeyine sahip olması gerekir. Fred Hoyle 1953'te şöyle akıl yürüttü: ben karbondan yapıldığıma göre, karbonun yedi nokta altmış beş megaelektronvolt civarında bir düzeyi olmak zorunda. Sonra deneyciler baktılar ve o düzey tam orada duruyordu."
"Ve bu düzey kaysa?"
"İşte mesele burada. Hesaplar, çekirdek kuvvetlerinin yüzde birden küçük bir oynamasının bile ya karbonu ya oksijeni yıldızlarda neredeyse hiç üretilemez hâle getirdiğini gösteriyor. Karbon olmadan senin ne DNA'n olur ne proteinin; oksijen olmadan zaten hiçbir şey. Yani senin var olabilmen, bir çekirdek enerji düzeyinin milimetrik yerine bağlı."
"Bunu bir de kadrana bak diye söylüyorsun."
"Söylüyorum," dedi Julian gülerek. "Çünkü şu tepedeki Ay küresi de bir yıldız artığından yapılmış sayılır. Titanyumdan; altın ve mavi PVD ile kaplanmış, üzerindeki kraterler elle kazınmış. Ve dönüyor: kendi ekseninde döndüğü için Ay'ın bize gösterdiği yüz ile göstermediği yüz ayrı renkte. Etrafındaki halka da Ay'ın yaşını, yani yeni aydan bu yana geçen gün sayısını veriyor. Ve şu rakam beni her seferinde durduruyor: bu gösterge, bir gün düzeltme gerektirmeden yüz yirmi iki yıl çalışıyor."
format_quote"Bir yetişkinin bedeninde yaklaşık dört gram demir var ve demir Dünya'da oluşmadı. Sen kelimenin tam anlamıyla eski yıldızların külünden yapıldın."
Bölüm VII: Kollarla Zaman: Bras en l'Air ve Çift Retrograd
Astrid kadranda alışılmış akrep ve yelkovanı arayıp bulamadı.
"Zamanı nasıl gösteriyor?"
"Figürün kollarıyla," dedi Julian. "Sol kol, sol taraftaki Romen rakamlı kavis üzerinde saati gösteriyor. Sağ kol, sağdaki Arap rakamlı kavis üzerinde dakikayı. İkisi de on sekiz ayar altından yapılmış işaretler."
"Bunun bir adı var mı?"
"Var ve köklü: bras en l'air, yani havadaki kollar. Vacheron Constantin bu fikri kendi arşivinden aldı; 1930 tarihli bir cep saatinde aynı düzen var. Klasik bras en l'air şöyle çalışır: kollar normalde gövdenin yanında durur, bir butona bastığınızda havaya kalkıp saati gösterir ve tekrar iner. Yani zaman sürekli değil, talep üzerine okunur."
"Bunda da öyle mi?"
"Ve işte buradaki yenilik bu. Bu saatte iki mod var. Saat 10 yönündeki butona bastığınızda ya kollar sürekli olarak zamanı göstermeye devam eder, ya da gövdenin yanına inip beklemeye geçer. Yani hem klasik bras en l'air gibi talep üzerine, hem normal bir saat gibi kesintisiz çalışabiliyor. Bu ikisini aynı mekanizmada barındırmak, bu saatin dört patent başvurusundan birinin konusu."
"Ve kol ölçeğin sonuna geldiğinde?"
"Sapan gibi geri sıçrar. Buna retrograd denir. Dakika kolu altmışa vardığında gerilmiş bir yay serbest kalır ve kol saliseler içinde başa döner; saat kolu on ikiye vardığında aynısını yapar. Buradaki incelik şu: iki kol aynı anda ve aynı ritimde sıçramak zorunda. Eğer biri diğerinden önce fırlarsa mekanizma sarsılır ve denge çarkı zarar görür. Vacheron bunun için bir retrograd regülatörü geliştirdi; sıçramayı frenleyip iki kolu uyum içinde tutan bir düzen. O da patent başvurularından biri."
"Altta iki küçük ölçek var."
"Güç rezervi. Ama tek bir ölçek yerine iki sektöre bölünmüş: biri altıdan üçe, diğeri üçten sıfıra. Toplam altı gün. Böyle bölünmesinin sebebi basit: altı günü tek bir yaya sığdırırsan skala okunamayacak kadar sıkışır. İki sektöre bölünce her gün gözle ayırt edilebilir hâle geliyor. Bu da patentlerden biri."
Bölüm VIII: Kadran Emaye Değil
"Arkadaki mavi yüzey bir baskı olamaz," dedi Astrid. "Cam gibi bir derinliği var. Grand Feu emaye mi?"
"Herkes bunu soruyor ve cevap hayır," dedi Julian. "Bu ayrımı yapmak lazım, çünkü iki teknik birbirine hiç benzemiyor."
"Grand Feu emaye şudur: cam tozu ile mineral oksitler karıştırılır, metal plakaya kıl fırçayla katman katman sürülür ve her katman sekiz yüz dereceyi aşan fırınlarda pişirilir. Cam erir, metale kaynar. Her pişirme bir kumardır; bir derece sapma ya da fırından çıkarken bir ısı şoku kadranı çatlatır ve parça çöpe gider. Renk sayısına göre bu işlem sekiz on kez tekrarlanır. Muhteşem bir sanat, ama bu saatte kullanılan bu değil."
"Peki bu ne?"
"Bu kadran iki safir camdan yapılmış. Üst üste iki saydam disk var; birine mavi bir renk geçişi verilmiş, diğerine 1755 gökyüzünün yıldız haritası metalizasyon yöntemiyle işlenmiş. Metalizasyon, saydam yüzeye buhar hâlinde çok ince bir metal tabakası biriktirmektir; kalınlığı nanometrelerle ölçülür. Yıldız haritası bu yüzden boyanmış gibi değil, camın içinde asılı duruyor gibi görünüyor."
"Aradaki fark ne?"
"Emayede derinlik hissi camın kalınlığından gelir; burada derinlik gerçek. İki disk arasında fiziksel bir mesafe var ve figür ile ibreler bu boşlukta hareket ediyor. Yani gökyüzü figürün arkasında duruyor, altında değil. Kolunu çevirdiğinde haritanın figüre göre yer değiştirdiğini görürsün; buna paralaks denir ve bu kadranda kasıtlı bir etki."
"Ve arka kapak?"
"Orada başka bir gökyüzü var. Kuzey yarımkürenin takımyıldızlarını gösteren döner bir gök kubbesi ve yıldız zamanı, yani sidereal zaman okuması. Sidereal gün, Dünya'nın uzak yıldızlara göre bir tam turudur ve yaklaşık yirmi üç saat elli altı dakika dört saniyedir; güneş gününden neredeyse dört dakika kısa. Bu fark yüzünden aynı yıldız her gece dört dakika önce doğar. Arka kapaktaki bu göstergenin hassasiyeti de aktarıldığı üzere dokuz bin yüz otuz yılda bir gün mertebesinde."
Bölüm IX: Neden Her Şey İnsana Hizmet Ediyor Gibi Görünüyor
Astrid büyüteci masaya bıraktı. "Şimdi asıl soruma geliyorum. Neden mikro, orta ve makro ölçekte her şey insana hizmet ediyor gibi duruyor? Bu bir yanılsama mı?"
"Üç örnekle cevap vermeye çalışayım," dedi Julian. "Üçü de fizik."
"Bir: su. Su hemen her maddenin tersine davranır. Soğudukça yoğunlaşır ama dört derecede durur; daha da soğursa hafifler. Bu yüzden buz batmaz, yüzer. Eğer buz batsaydı göller ve denizler tabandan donardı ve içindeki hayat her kışta ölürdü. Suyun ısı kapasitesi de anormal derecede yüksektir; bu yüzden okyanuslar gezegenin termostatı gibi çalışır. Yüzey gerilimi yüksektir; bu yüzden bir ağaç suyu köklerinden yüz metre yukarı çekebilir. Bu özelliklerin hepsi tek bir sebepten geliyor: su moleküllerinin arasındaki hidrojen bağları."
"İki?"
"Işık. Güneş'in yaydığı enerjinin en yoğun olduğu dalga boyu aralığı, atmosferin şeffaf olduğu aralıkla neredeyse aynı. Ve insan gözünün en duyarlı olduğu nokta, beş yüz elli beş nanometre civarı, tam bu aralığın ortasında. Yani Güneş'in en çok verdiği ışık, atmosferin geçirdiği ışık ve gözün gördüğü ışık aynı bant. Üç ayrı sistem, tek bir pencere. Üstelik ozon tabakası bu pencerenin hemen üstündeki morötesini kesiyor; kessin, çünkü o dalga boyları DNA'yı doğrudan kırıyor."
"Üç?"
"Bu pencerenin bir de dışarı bakan tarafı var. Atmosfer sekiz ile on üç mikron arasında yine şeffaftır ve Dünya artan ısısını tam bu bantta uzaya kaçırır. Yani gezegenin bir giriş kapısı ve bir baca deliği var, ikisi de doğru yerde."
"Ve bunun adı ne?"
"Bilim buna hassas ayar diyor ve dürüst olalım: bilim bu ayarın neden böyle olduğunu açıklamaz, sadece ölçer. Antropik ilke dediğimiz şey de bir açıklama değil, bir hatırlatmadır: elbette gözlemciyi barındıran bir evrende yaşıyoruz, çünkü aksi hâlde gözleyecek kimse olmazdı. Bu doğru ama boş bir doğrudur; sorunun neden'ini yerinde bırakır."
Astrid başını salladı. "Benim cevabım daha kısa. Bir odaya girdiğinde masa, sandalye ve lambanın senin boyuna göre yapılmış olduğunu görürsen, tesadüf demezsin. Bu evren de öyle bir oda. Ve odayı düzenleyen bir irade vardır."
"Kutsal metinler de tam bu düzenden söz ediyor," diye ekledi. "Rahmân sûresinin beşinci âyeti şöyle: Güneş ve Ay bir hesap ile hareket etmektedir. Yâsîn sûresinin kırkıncı âyeti ise daha da açık: Ne Güneş'in Ay'a yetişmesi mümkündür, ne de gece gündüzü geçebilir; her biri bir yörüngede yüzmektedir. Yörünge kelimesi burada tesadüfen kullanılmış bir kelime değil; hesap kelimesi de öyle."
Bölüm X: Sofradaki Delil
"Fizikten biyolojiye geçelim," dedi Astrid. "Ben en çok sofrada şaşırıyorum. Neden orman meyveleri bu kadar faydalı? Neden brokoli? Neden bir hayvanın eti ve sütü bu kadar tam?"
"Tek tek gidelim, çünkü her birinin mekanizması ayrı," dedi Julian.
"Orman meyveleri. Onların rengini veren şey antosiyaninler. Bitki bu molekülleri kendisi için üretir: morötesine karşı bir kalkan ve oksidatif hasara karşı bir tampon olarak. Ama aynı molekül aynı zamanda bir ilan panosudur; kuşu ve memeliyi çağırır, tohum taşınır. Yani rengin iki işi var: bitkiyi korumak ve bir taşıyıcı çağırmak. Bizim o rengi hem güzel bulmamız hem de o molekülden fayda görmemiz, aynı sistemin üçüncü halkası."
"Somut bir örnek?"
"Ahududu ve nar gibi meyvelerdeki ellagitanninler kendi başlarına bize pek bir şey yapmaz. Ama bağırsak bakterilerimiz onları urolitin A'ya çevirir. Ve 2016'da Nature Medicine'da yayımlanan bir çalışma, urolitin A'nın mitofajiyi, yani yaşlanmış mitokondrilerin ayıklanıp geri dönüştürülmesini uyardığını gösterdi. Şu zincire dikkat et: bitki bir molekül yapıyor, bağırsağımızdaki bakteri onu çeviriyor, çevrilen şey hücrelerimizin enerji santrallerinin bakımını tetikliyor. Üç ayrı canlı, tek bir bakım hattı."
"Brokoli?"
"Brokoli daha da ilginç, çünkü faydalı molekül brokolinin içinde hazır durmuyor. Brokolide glukorafanin var ve ayrı bir yerde mirosinaz enzimi var. Sen çiğnediğinde, yani bitkinin hücre duvarını kırdığında bu ikisi buluşuyor ve sülforafan oluşuyor. Yani molekül, ancak yenildiği anda üretiliyor."
"Ve ne yapıyor?"
"Sülforafan hücrenin içinde Nrf2 adı verilen bir düğmeye basıyor. Bu düğme, hücrenin kendi savunma genlerini açan bir anahtar; ikinci faz detoksifikasyon ve antioksidan enzimler devreye giriyor. Yani sülforafan doğrudan bir zehir avcısı değil, hücreye kendi avcılarını üretmesini söyleyen bir haberci. Bunu 1990'ların başında Johns Hopkins'te Paul Talalay'ın ekibi ortaya koydu ve 1997'de brokoli filizlerinin olgun baştan yirmi ile elli kat daha fazla öncü molekül taşıdığını gösterdiler."
"Kanserle mücadele ediyor diyebilir miyiz?"
"Burada dürüst olmalıyım: hayır, o kadar basit değil. Kanıtın gücü şu noktada: sülforafan hücrenin koruyucu enzim sistemini ölçülebilir biçimde güçlendiriyor ve laboratuvar ile hayvan modellerinde tümör oluşumunu azaltıyor. Bu bir tedavi iddiası değil, bir koruma mekanizması. Ama mekanizmanın kendisi zarif: bitki kendini otçullardan korumak için bir savunma sistemi kurmuş, biz o savunmayı yediğimizde kendi savunmamız açılıyor."
"Süt?"
"Süt bence en açık delil. İçindeki laktoz, canlılar âleminde neredeyse sadece sütte bulunan bir şeker; ve memeli yavrusu tam onu sindirecek enzimi üretiyor. İçinde bağışıklık antikorları var, laktoferrin var; laktoferrin demiri bağlayarak bakterinin ona ulaşmasını engelliyor, yani bir antibakteriyel. Kalsiyum ve fosfor kazein miselleri içinde bir taşıma kabı gibi paketlenmiş."
"En şaşırtıcı kısmı?"
"Şu: anne sütünün katı içeriğinin üçüncü en büyük bileşeni oligosakkaritler ve bebek bunları sindiremez. Enzimi yok. O zaman neden orada? Çünkü onlar bebek için değil, bebeğin bağırsağındaki Bifidobacterium için. Süt, bebeği beslerken aynı zamanda bebeğin mikrobiyotasını besliyor ve hangi bakterinin çoğalacağını seçiyor. Yani sütün içine bebeğin kendisi için olmayan, ama bebeği koruyacak bakteriler için olan bir bölüm konmuş."
"Et?"
"Ette iki şey var ki bitkilerde ya yok ya çok az. Birincisi B12 vitamini. B12'yi ne bitkiler ne hayvanlar üretir; onu bakteriler üretir ve hayvan dokusunda birikir. İkincisi hem demiri: hemoglobin ve miyoglobinin içindeki demir, bitkisel demirden kat kat daha yüksek oranda emilir. Buna kreatin, karnozin, taurin ve tam amino asit profilini eklersen, ortada bir besin değil bir paket görürsün."
"Ve senin okuman?"
"Benim okumam şu: bunların hiçbiri tek başına şaşırtıcı değil. Şaşırtıcı olan, hepsinin aynı yöne bakması. Bir rengin hem bitkiyi koruması hem bizi çağırması; bir molekülün ancak çiğnendiğinde oluşması; bir sütün içine bebeğin sindiremediği bir bölüm konması. Bunlar ayrı ayrı tesadüf olabilir. Hepsi birlikte, bir tasarım imzasıdır."
format_quote"Sütün içine bebeğin kendisi için olmayan, ama bebeği koruyacak bakteriler için olan bir bölüm konmuş."
Bölüm XI: Ormanın Havası ve Kanındaki Askerler
"Bir örnek daha istiyorum," dedi Astrid. "Ama bu kez yediğimiz değil, sadece içinde durduğumuz bir şey olsun."
"O zaman ormanın havasını anlatayım," dedi Julian. "Bu benim en sevdiğim araştırma."
"Ağaçlar çevrelerindeki havaya sürekli uçucu bileşikler salar. Bu bileşiklere fitonsit denir; terimi 1928'de Rus biyolog Boris Tokin ortaya attı ve kelime kabaca bitki tarafından öldüren anlamına gelir. Kimyasal olarak bunlar terpenlerdir: alfa-pinen, beta-pinen, limonen, kamfen, borneol, sineol. Ağaç bunları kendini mantara, bakteriye ve böceğe karşı korumak için salar. Bir çam ormanında burnuna gelen o keskin reçine kokusu tam olarak bu savunma sistemidir."
"Ve bize ne yapıyor?"
"İşte burası şaşırtıcı. Japonya'da Nippon Medikal Okulu'ndan Qing Li ve ekibi bunu ölçtü. 2007'de yayımlanan çalışmada denekleri üç gün iki gece ormana götürdüler ve kanlarındaki doğal öldürücü hücrelerin, yani NK hücrelerinin etkinliğini ölçtüler. NK hücreleri bağışıklık sisteminin devriye kolu: virüsle enfekte olmuş ve kanserleşmiş hücreleri tanıyıp öldürüyorlar. Sonuç: NK etkinliği yaklaşık yüzde elli arttı ve bu artış geziden sonra yedi günden fazla sürdü. Bir başka ölçümde etki bir aya yakın korundu."
"Ama bu yürümekten de olabilir. Ya da manzaradan."
"Tam olarak bu itirazı test ettiler ve deneyin en zarif kısmı bu," dedi Julian. "2009'da yayımlanan çalışmada insanları ormana götürmediler. Bir otel odasına yerleştirdiler ve odanın havasına hinoki servisinin gövde yağını buharlaştırdılar. Yani sadece kokuyu, sadece molekülleri verdiler; yürüyüş yok, manzara yok, ağaç yok. NK hücrelerinin etkinliği ve oranı yine arttı, idrardaki adrenalin düştü. Demek ki etkiyi yapan şey havadaki bileşiğin kendisiydi."
"Ve mekanizma?"
"NK hücreleri öldürücü proteinlerle çalışır: perforin, granülizin, granzim A ve B. Perforin hedef hücrenin zarını deler, granzimler o delikten girip hücreye kendini yok etme talimatı verir. Ölçümlerde bu proteinlerin hücre içi düzeylerinin arttığı görüldü. Yani ağacın kendini korumak için havaya bıraktığı molekül, bizim kanımızdaki devriye kolunun cephanesini artırıyor."
Astrid bir süre sustu. "Yani ağaç kendisi için bir zırh yapıyor ve o zırhın kokusu bizim zırhımızı kalınlaştırıyor."
"Evet. Ve dikkat et: burada karşılıklı bir alışveriş yok. Ağacın bundan bir kazancı yok. Tek yönlü bir fayda."
format_quote"Ağaç kendisi için bir zırh yapıyor ve o zırhın kokusu bizim zırhımızı kalınlaştırıyor. Ve ağacın bundan bir kazancı yok."
Bölüm XII: Hayretin Ölçülebilir İzi
"Son bir şey söyleyeceğim," dedi Astrid. "Bütün bu konuşmanın başında hayret kelimesini kullandım. Bunun bir bilimi var mı?"
"Şaşırtıcı biçimde var," dedi Julian. "Psikolojide hayret üzerine ciddi bir literatür oluştu; Dacher Keltner ve arkadaşlarının çalışmaları bu alanın omurgası. Buldukları şey şu: hayret, kişinin kendi önemini küçültüyor. Buna küçük benlik etkisi diyorlar. Kendini küçük görmek burada bir eziklik değil, bir orana yerleşme."
"Ve bedende bir izi var mı?"
"2015'te Emotion dergisinde yayımlanan bir çalışmada Stellar ve arkadaşları, olumlu duygular ile bir iltihap belirteci olan interlökin-6 arasındaki ilişkiyi ölçtüler. Hayretin en güçlü ters ilişkiyi gösteren duygu olduğunu buldular: hayret bildiren kişilerde bu belirteç daha düşüktü. Bu bir tedavi değil, bir korelasyon; ama şunu gösteriyor: gökyüzüne bakıp küçüldüğünü hissetmek, bedeninde ölçülebilir bir şey bırakıyor."
"Yani makrokozmosa bakmak mikrokozmosta bir iz açıyor."
"Tam olarak. Ve bu, bütün konuşmamızın en kısa özeti olabilir."
Künye
Vacheron Constantin Métiers d'Art Tribute to the Quest of Time, referans 7200A/000G-H103.
Kasa 18 ayar beyaz altın, kırk üç milimetre çap, on üç nokta elli sekiz milimetre yükseklik. Su geçirmezlik üç bar, yani otuz metre. Safir arka kapak. Kayış koyu mavi timsah.
Kadran iki safir camdan; birinde mavi saydam renk geçişi, diğerinde 1755 gök kubbesinin metalizasyonu. Saat işaretleri Romen, dakika işaretleri Arap rakamı ve ikisi de on sekiz ayar altın. Ortadaki astronom figürü titanyum, altın PVD kaplı. Üç boyutlu Ay titanyum, altın ve mavi PVD kaplı, elle kazınmış ve Ay yaşı halkasıyla çevrili.
Kalibre 3670: elle kurmalı, tamamen kendi bünyesinde geliştirilmiş, üç yıllık çalışma. Beş yüz on iki parça, elli beş taş. Frekans saniyede beş devir, yani saat başına otuz altı bin salınım. Güç rezervi altı gün, iki sektörde gösteriliyor. Dört patent başvurusu: sıralı çift güç rezervi göstergesi, retrograd regülatörü, hassas üç boyutlu Ay ve her an düzeltmeye izin veren düzeltme sistemi.
Cenevre Damgası sertifikalı. Yirmi numaralı örnek. Fiyat talep üzerine.
Kapanış: Kollarını Kaldıran Adam
Gözlemevinin teleskobu hafif bir motor sesiyle döndü. Dışarıdaki çöl rüzgârı kubbenin duvarında yankılandı.
Astrid büyüteci kenara bıraktı. "Biliyor musun Julian, bu saatin en doğru tarafı ölçekleri değil, duruşu. Kadranın ortasına bir gezegen ya da bir yıldız koymamışlar. Bir insan koymuşlar. Ve o insan gökyüzünü seyretmiyor; kollarını kaldırıp ona eşlik ediyor."
Julian saatin camını ince bir bezle sildi ve montunun kolunu kapattı.
"Bu yüzden ismi de doğru," dedi. "Zamanın Arayışına Saygı. Arayan şey zaman değil; zamanı arayan biziz. Gökyüzü kendi hesabını zaten biliyor. Bilmeyen, sormak zorunda kalan ve sorduğu için hayrete düşen tek varlık, o küçük altın figür."
