Müze salonunda ziyaretçilerin sonuncusu da çıkmıştı ve geriye yalnızca tavan spotlarının beyaz halkaları kalmıştı. Salonun tam ortasında, iki buçuk metre yüksekliğinde, magenta renginde bir balon köpek duruyordu.
Sanat tarihçisi heykelin önünde durdu ve yüzeye baktı. Kendi görüntüsünü küçülmüş, hafifçe bükülmüş ve bütün salonla birlikte gördü.
Yanındaki malzeme bilimci ellerini cebine soktu ve sordu: bu şeyin neden bu kadar etkili olduğunu biliyor musun?
Bir sanat tarihi cevabım var, dedi tarihçi. Sanırım bir de fizik cevabı vardır.
İkisi de var, dedi malzeme bilimci. Ama fizik cevabı daha kısa. Baktığın yüzey dışbükey bir aynadır. Dışbükey bir ayna, önündeki bütün yarım küreyi tek bir küçük görüntüye sıkıştırır. Bu heykelin yanağında yalnızca sen yoksun; salonun tamamı, arkandaki kapı, tavandaki spotlar ve o anda içeri giren herkes var. Düz bir ayna sana yalnızca kendini gösterir. Dışbükey bir ayna ise seni, içinde bulunduğun mekânla birlikte gösterir.
Tarihçi başını salladı. İşte bu, dedi. Senin kısa yoldan söylediğin şeyi bir sanatçı otuz yıldır cümlelerle anlatmaya çalışıyor.
O sanatçının adı Jeff Koons ve hikâyesi bir müzede değil, bir borsa salonunda başlıyor. Koons 1980’lerin başında New York’ta emtia brokerliği yaptı; gündüzleri pamuk ve metal fiyatlarına baktı, akşamları kendi işlerini üretti. Sanatın parayla ve reklamla kurduğu ilişkiyi kimseden öğrenmedi, o ilişkinin içinde çalışarak tanıdı.
Onun ilk ciddi işi, ambalajından hiç çıkarılmamış elektrikli süpürgeleri floresan ışıklı pleksiglas vitrinlere yerleştirmekti. Nesne yeniydi, kullanılmamıştı ve asla kullanılmayacaktı. Bir süpürgenin yapmak üzere üretildiği tek işi yapmasına izin verilmiyordu ve bu yüzden o süpürge yaşlanmıyordu. Koons bir makineyi camın arkasına koyarak ona ölümsüzlük vermişti.
Bu fikrin kökeni çok daha eskidir. 1917’de Marcel Duchamp bir fabrika ürününü sergiye gönderdiğinde, sanatın artık elin ürettiği bir şey değil, zihnin seçtiği bir şey olabileceğini söylemişti. Kırk yıl sonra Londra’da bir grup genç sanatçı ve mimar aynı soruyu tüketim kültürü üzerinden sordu. Richard Hamilton 1956’da dergi kupürlerinden yaptığı küçük bir kolajla, bir evin içindeki her nesnenin aynı anda hem reklam hem de arzu olduğunu gösterdi. Ertesi yıl yazdığı bir mektupta popüler sanatı tarif ederken kullandığı sıfatlar bugün hâlâ geçerlidir: geçici, ucuz, seri üretilmiş, genç, esprili ve gösterişli.
Amerika’da aynı akım daha sert ve daha soğuk bir biçim aldı. Andy Warhol çorba kutusunu boyadığında, bir imajın tekrar edilerek nasıl anlamsızlaştığını ve tam o anda nasıl ikonlaştığını gösterdi. Roy Lichtenstein çizgi romanın matbaa noktalarını büyüttü. Claes Oldenburg sert nesneleri yumuşak kumaştan üretti.
Koons bütün bunların bir kuşak sonrasında geldi. Ondan önceki sanatçılar kitle kültürüne mesafeli bir ironiyle bakıyordu. Koons o mesafeyi kaldırdı.
Sanat tarihçisi heykelin çevresinde yavaşça yürüdü ve konuşmaya devam etti.
Koons’un bütün işi tek bir kelimenin üzerine kuruludur, dedi. O kelime kabul etmektir. Bir insanın beğenisinden utanmasını istemez. Çocukluğunda sevdiği oyuncaktan, doğum günü partisinden, ucuz bir biblodan ya da bir çizgi filmden utanmasını istemez. Çünkü ona göre utanç, insanın kendi geçmişini reddetmesiyle başlar ve kendi geçmişini reddeden bir insan başkasının geçmişine de saygı duyamaz.
Bu yüzden onun heykellerinin yüzeyi ayna gibidir. Yargılamaz. Önüne geçen kim olursa olsun onu olduğu gibi geri verir. Koons bu yüzeyin izleyiciye tek bir şey söylediğini defalarca anlatmıştır: sen buradasın ve şu anda varsın.
Malzeme bilimci güldü. Senin felsefe dediğin şeyin bir de eşik değeri var, dedi. Bir yüzeyin ayna gibi davranabilmesi için pürüzlülüğünün, üzerine düşen ışığın dalga boyunun onda birinden küçük olması gerekir. Görünür ışık dört yüz ile yedi yüz nanometre arasındadır. Yani bu heykelin yüzeyindeki tümsekler elli nanometrenin altına indirilmiştir. Bir insan saç telinin kalınlığının yaklaşık iki binde biri. Bu kadar düzgün bir yüzey elde etmek için heykelin her santimetrekaresi elle taşlanır ve cilalanır. Koons’un atölyesinde tek bir heykelin yüzey işçiliği yıllarca sürebiliyor.
Tarihçi durdu. Demek bir balonun görüntüsünü elde etmek için yıllarca cilalanmış çelik gerekiyor, dedi.
Gerekiyor, dedi malzeme bilimci. Asıl mesele de bu zaten.
format_quote"Dışbükey bir ayna sana yalnızca kendini göstermez; seni, içinde bulunduğun bütün odayla birlikte gösterir. Koons’un felsefesinin tamamı bu optik ayrıntının içinde durur."
Hasan Bekmezci
Malzeme bilimci elini heykelin dibindeki kaideye dayadı ve konuyu kendi alanına çekti.
Şimdi sana asıl nesneden söz edeyim, dedi. Yani gerçek balondan. Bir balonun içinde havadan başka hiçbir şey yoktur. Onu ayakta tutan şey, içerideki basıncın dışarıdakinden yüksek olmasıdır. Kauçuk zar gerilir, gerildikçe direnir ve bu iki kuvvet dengelendiği anda balon şeklini bulur. Yani bir balon aslında bir basınç kabıdır.
Bir palyaço o uzun balonu bükerek köpek yaptığında ne yapmış olur, biliyor musun? Havayı bölmez. Bölmeleri yaratır. Her büküm, iç hacmi birbirinden yalıtılmış küçük odacıklara ayırır ve her odacık kendi başına bir basınç kabına dönüşür. Bir kulağı sıkıştırdığında öteki kulak şişmez. Formu ayakta tutan şey işte bu bölümlenmedir.
Ama o form geçicidir, dedi tarihçi.
Kaçınılmaz biçimde geçicidir, dedi malzeme bilimci. Kauçuk gözenekli bir polimer ağıdır ve helyum atomu bilinen en küçük ikinci atomdur. Helyum o ağın arasından sızar. Üstelik hafif olduğu için de hızlı hareket eder; aynı sıcaklıkta bir azot molekülünden yaklaşık iki buçuk kat hızlı yayılır. Bu yüzden bir doğum günü balonu ertesi sabah tavandan iner. Metalize ince film balonlar daha uzun dayanır, çünkü üzerlerindeki alüminyum katman atomun geçebileceği yolu kapatır. Yine de onlar da iner. Bir balonun ömrü, içindeki havanın kaçma hızıyla ölçülür.
Tarihçi başını heykele çevirdi. Koons tam da bu yüzden onu çelikten döktü, dedi. Bir nefesi kalıcı hâle getirmek için nefesi çıkarmak gerekiyordu.
Koons bu formu 1990’ların ortasında başlattığı ve adına kutlama dediği geniş bir seri içinde üretti. Serinin içinde balon köpekler, balon tavşanlar, devasa bir kalp, bir yumurta ve bir lale demeti vardı. Hepsinin ortak noktası, doğum günü masasının üzerinde duran ucuz nesnelerin anıt ölçeğine çıkarılmasıydı.
Balon köpeğin beş büyük örneği üretildi ve her biri farklı bir renkte kaldı. Mavi, magenta, turuncu, sarı ve kırmızı. İkisi aynı renkte değildir; yani seri üretim gibi görünen bir nesne, tam tersine tekilliğin kurallarıyla üretilmiştir. 2013 yılının kasım ayında turuncu olanı bir müzayedede elli sekiz milyon doların üzerinde bir bedele satıldı ve o gün yaşayan bir sanatçının eseri için ödenen en yüksek rakam oldu. Altı yıl sonra aynı sanatçının paslanmaz çelikten döktüğü bir tavşan figürü o rakamı da geçti.
Bu sayıların anlattığı şey sanattan çok piyasadır. Ama bir ayrıntıyı gizler. Koons’un atölyesinde çalışan yüzden fazla kişi vardır ve onların işi fikir üretmek değil, yüzey üretmektir. Bir heykelin kalıbı, dökümü, kaynak izlerinin silinmesi, renk katmanının çelik üzerine şeffaf biçimde oturtulması ve son cilası yıllar alır. Nesnenin şakası hafiftir. Nesnenin yapımı hiç hafif değildir.
format_quote"Bir balonun içinde nefesten başka bir şey yoktur. Koons o nefesi çelikten döküp kalıcı kıldı; Hublot ise aynı fikri kırk iki milimetreye indirip içine bir zemberek koydu."
Hasan Bekmezci
İki adam salondan çıkarken vitrindeki küçük nesneye baktılar. Orada, heykelin yanında, aynı fikrin bilek ölçeğine indirilmiş hâli duruyordu.
Hublot bu saati üretmek için Koons’un atölyesiyle yaklaşık iki yıl çalıştı ve bunun on sekiz ayı yoğun geliştirme sürecine ayrıldı. Sanatçının kendi üç boyutlu tasarım ekibi süreç boyunca markanın mühendisleriyle birlikte çalıştı, farklı oranlar ve hacimler denendi. Çıkan sonuç bir baskı ya da bir logo işbirliği değildir. Kasanın kendisi yeniden çizilmiştir.
Kırk iki milimetre çapındaki ve on bir milimetre kalınlığındaki kasa anodize alüminyumdan üretilir. Gövdenin yan yüzeyi, metalize bir balonun buruşuk kenarlarını taklit eden kıvrımlarla işlenmiştir. Hublot’nun klasik Classic Fusion çizgisindeki keskin köşeler yumuşatılmış, bütün hatlar dışa doğru kabartılmıştır. Kayışı ve çerçeveyi tutan H biçimli cıvataların başları bile kubbeleştirilip aynalanmıştır; yani şişirilmemiş tek bir ayrıntı bırakılmamıştır.
Malzeme seçimi yalnızca görüntü meselesi değildir. Alüminyumun yoğunluğu santimetreküp başına iki virgül yedi gramdır, çeliğin yoğunluğu ise yedi virgül sekiz gramdır. Aynı hacimdeki bir çelik kasanın yaklaşık üçte biri kadar ağırlık taşıyan bir nesne ortaya çıkar. Göz bir heykel görür, bilek bir balon hisseder. Anodizasyon ise elektrokimyasal bir işlemdir; alüminyumun yüzeyinde gözenekli bir oksit tabakası büyütülür ve renk o gözeneklerin içine hapsedilir. Renk boyanmaz, metalin kendi yüzeyinin içine yerleşir. Bu yüzden ışık kadranın üzerinden kaydığında renk derinden geliyormuş gibi görünür.
Kurma tacı bu saatin en doğrudan şakasıdır. Alışılmadık ölçüde büyüktür ve çevresi yumuşak dokulu kauçukla kaplanmıştır. Parmak ona dokunduğunda metal değil, balonun burnu hissedilir. Saati kurarken elinizde döndürdüğünüz şey bir mekanizma parçası olmaktan çıkar.
Saat 10 yönünde ise kasanın yan yüzeyinden çıkan ikinci bir yumuşak eleman vardır. Bu, köpeğin kuyruğudur. Hiçbir işlevi yoktur. Ne kurar, ne ayarlar, ne de korur. Yalnızca oradadır ve bir nesneyi karaktere dönüştüren şeyin çoğu zaman gereksiz olan ayrıntı olduğunu hatırlatır.
Kadran da aynı mantıkla kabartılmıştır. Yüzey içeriden şişirilmiş gibi durur ve on iki uygulama indeks o kabarık yüzeyin üzerine bastırıyormuş gibi yerleştirilmiştir. Saniye ibresinin kuyruğundaki denge ağırlığı ise minyatür bir balon köpek biçiminde kesilmiştir. Kadranın üzerinde dönen tek hızlı parça, heykelin kendisidir. Kadranın alt bölümündeki küçük tarih penceresi, bu kadar oyuncu bir nesnenin gündelik hayatta da kullanılabilmesi için orada durur.
Bu nesnenin içinde çalışan mekanizmanın adı HUB1710’dur. Kökeni 1990’ların ortasında tasarlanmış olan Zenith Elite platformuna dayanır ve Hublot bu platformu kendi üst seviye yorumuyla kullanır. Otuz yıllık bir mimari kulağa eski gelebilir, ancak saatçilikte bu süre uzun sayılmaz; sektörün en yaygın otomatik mekanizmalarından bazıları çok daha eskidir.
Elite’in kalıcılığını sağlayan asıl özellik inceliğidir. Mekanizmanın toplam yüksekliği yalnızca üç virgül yedi milimetredir ve bu ölçü, on bir milimetrelik bir kasanın içine kabarık bir kadran ve şeffaf bir arka kapak sığdırabilmenin tek yoludur. Denge çarkı saniyede dört salınım yapar. Yüksek salınım hızı, günlük kullanımda kola gelen darbelerin ritmi bozma ihtimalini azaltır. Güç rezervi elli saattir; yani cuma akşamı çıkarılan bir saat pazar sabahı hâlâ çalışıyor olur.
Arka kapaktan bakıldığında mekanizmanın tamamının antrasit renkli bir kaplamayla örtüldüğü görülür. Bu kaplama denge çarkının kendisine kadar uzanır ve bütün yüzeyi tek bir tona indirir. Köprülerin üzerindeki dairesel Cenevre çizgileri makine hassasiyetiyle çekilmiştir. Otomatik kurma rotoru ise kasanın ve kadranın mantığını tekrar eder; o da şişirilmiş gibi kabartılmıştır ve üzerinde markanın kendi logosu taşınır. Bir markanın kendi kurumsal grafiğini bir sanatçı için bozmaya razı olması, bu işbirliğinin yüzeyde kalmadığının en sessiz kanıtıdır.
format_quote"Sanatın bir nesneyi yüceltmesi için o nesnenin ciddi olması gerekmiyor. Yeterince dikkatle bakılan hiçbir şey sıradan kalmıyor."
Hasan Bekmezci
Saat üç renkte sunulur ve her renk ikişer yüz adetle sınırlıdır. Kırmızı ve mavi modellerin kauçuk kayışlarının içine kasayla aynı tonda metalik görünümlü deri yerleştirilir, gümüş modelde ise aynı iş polimerle yapılır. Su geçirmezlik elli metredir ve safir cam kadranı korur. İsviçre dışı fiyat vergiler hariç yaklaşık yirmi beş bin yüz dolardır.
Alüminyum, bir kol saati için en dayanıklı malzeme değildir. Anodize yüzey dikkatsiz kullanımda çizilebilir. Buna karşılık bu seçimin saatçilikte örneği vardır ve markanın servisinde yüzeyin yeniden işlenmesi mümkündür. Günlük kullanmayı düşünen biri için gümüş model bir avantaj taşır, çünkü kaplamanın rengi altındaki metalin rengine en yakın olandır ve olası bir iz daha az belli olur.
Bütün bunların toplamı şudur: Hublot bu işbirliğinde alışılmış yolu seçmemiştir. Bir sanatçının imzasını kadrana basmak yerine, o sanatçının bütün üretim mantığını kasanın geometrisine taşımıştır. Ortaya çıkan nesne hâlâ açıkça bir Hublot’dur, ama aynı zamanda açıkça bir Koons’tur.
İki adam müzeden çıkarken sokak ıslaktı ve vitrinlerin ışığı asfaltta dağılıyordu.
Bir soru soracağım, dedi malzeme bilimci. Bir balonun bütün anlamı sönecek olmasıdır. Onu sönmeyecek bir malzemeden yaparsan anlamını da yok etmiş olmuyor musun?
Sanat tarihçisi biraz yürüdükten sonra cevap verdi. Tam tersini yapmış oluyorsun, dedi. Bir balon sönerken kimse ona bakmaz. Sönmeyen bir balon ise insanı durdurur ve ona asıl nesneyi hatırlatır. Yani o çelik köpek, kendisini değil, bir zamanlar elinde tuttuğun gerçek balonu anlatır.
Kolundaki saate baktı ve devam etti. Bu küçük olanı da aynı işi görüyor. Bileğinde kabarık bir alüminyum kasa taşıyorsun ve o kasa hafif. İçinde saniyede dört kez salınan bir denge çarkı var ve o çark, bir insanın ömrünün geçtiğini sayıyor. Nesnenin şakası dışarıda duruyor, ciddiyeti içeride.
Malzeme bilimci başını salladı. Yani hem gülüyor hem de sayıyor, dedi.
Zaten iyi bir saat bunu yapar, dedi tarihçi. Zamanın geçtiğini ağırbaşlı bir üzüntüyle hatırlatmak kolaydır. Zor olan, aynı şeyi hatırlatırken insanı neşelendirebilmektir. Bir balon köpek bunu başarıyor, çünkü var oluşunun tamamı geçiciliğin kabul edilmesine dayanıyor. Bize verilen zamanın bir sonu olduğunu bilmek, o zamanı değersizleştirmiyor. Tam tersine, değerini oradan alıyor.
Yolun sonunda ayrılmadan önce tarihçi son bir şey söyledi.
Bir palyaço o balonu otuz saniyede büküyor, dedi. Bir heykeltıraş aynı formu yıllarca cilalıyor. Bir saatçi ise onu kırk iki milimetreye indirip içine elli saatlik bir nefes koyuyor. Üçünün de yaptığı iş aynı: ellerindeki havayı bir biçime sokmak.
Aradaki tek fark, o biçimin ne kadar dayanacağıdır. Ve hiçbirimiz kendi biçimimizin ne kadar dayanacağını bilmiyoruz. Belki de bu yüzden bir balon köpeğe bakarken gülümsüyoruz.
