Ekvador’un And Dağları eteklerindeki Mindo-Nambillo Bulut Ormanı’nda sis, devasa eğrelti otlarının ve ağaçları saran tutku çiçeği sarmaşıklarının üzerine nemli bir duvak gibi çöker. Deniz seviyesinden yaklaşık 2.800 metre yüksekteki bu özel mikroklima, rastgele bir coğrafya değildir; kendi vücudundan daha uzun bir gagaya sahip tek kuş türü olan Kılıç Gagalı Sinek Kuşu’nun, yani Ensifera ensifera’nın yeryüzündeki yegâne sığınağıdır.
Sık yaprakların arasından süzülen loş ışıkta, Dr. Thomas ve yardımcısı Elena, tünel mikroskobu ve yüksek hızlı makro kamerayla bu mucizevi canlının mor bir Passiflora mixta çiçeğiyle buluşmasını kaydediyorlardı.
Mercekteki görüntü akıl almazdı: Kuş, kanatları gözle takip edilemeyecek bir hızda sekiz çizerken havadaki rüzgâr türbülansına rağmen çivilenmiş gibi sabit duruyor, 11 santimetrelik gagasını çiçeğin dar nektar tüpüne milimetrik bir uyumla sokuyordu.
Elena, kamerasının termal analiz ekranına bakıp hayretle başını salladı:
"Thomas, dondurucu bir nemin içindeyiz. Bu irtifada hava sıcaklığı gece 8 dereceye kadar düşüyor. Bu ufacık beden bu dondurucu soğukta metabolizmasını nasıl koruyor?"
Dr. Thomas merceği ayarlayarak cevap verdi:
"Çünkü bu canlı, muazzam bir biyofiziksel programlamayla donatılmış Elena. Gece çöktüğünde beyindeki hipotalamus bölgesi iç termostatı yeniden ayarlar. Kuş, hücre seviyesinde metabolik şalteri indirir; kalp atışını dakikada 1200’den 50 ile 100 aralığına düşürür, oksijen tüketimini yüzde 95 oranında azaltır. Hücresel solunum yavaşlayınca vücut ısısı üretimi durur ve beden sıcaklığı dış ortamın sınırına, yani tam 18 dereceye kadar geriler. Torpor dediğimiz bu kontrollü giren hipotermi durumu, ölümle yaşam arasındaki en ince çizgidir."
Elena gözlerini ekrandan ayırmadan dinledi.
"Tıpkı bir fabrikadaki tüm ağır üretim bantlarını gece boyunca kapatıp, tesisin donmasını önleyecek tek bir pilot alev bırakmak gibi..." dedi Thomas. "Eğer vücut sıcaklığını gece de 40 derecede tutmaya çalışsaydı, o küçük bünye saatler içinde tüm glikojen stokunu yakıp ölürdü. Gündüz güneş açtığında ise hipotalamus termostatı tekrar yukarı çeker; kaslar titreyerek ısı üretir, kalp anında dakikada 1200 atıma fırlar ve dondurulmuş motor saniyeler içinde tam devirle yeniden ateşlenir."
format_quote"Torpor dediğimiz bu kontrollü giren hipotermi durumu, ölümle yaşam arasındaki en ince çizgidir."
Hasan Bekmezci
Elena monitördeki çiçeği işaret etti:
"Peki bu Passiflora çiçeğinin nektarını 11 santimetre derinlikte bir tüpe gizlemiş olması? Bu tesadüf olamaz."
"Asla," dedi Thomas. "Doğa yazan bir kâtip değil, Yaratıcı’nın kudretini ve tasarımını okuduğumuz devasa bir kitaptır. Çiçek ile kuş, aynı ilahi kalemin eseridir. Yaratıcı, çiçeği nektarını derin bir kilit gibi saklayacak şekilde kodlamış; kuşu ise o kilidi açacak yegâne anahtarla, yani bu özel gagayla donatmıştır. Çiçek nektarını arılara ya da rüzgâra ziyan ettirmez; kuş da başka hiçbir canlının ulaşamadığı saf enerjiyi doğrudan kaynağından alır. Tam bir kilit ve anahtar dengesi."
format_quote"Doğa yazan bir kâtip değil, Yaratıcı’nın kudretini ve tasarımını okuduğumuz devasa bir kitaptır. Çiçek ile kuş, aynı ilahi kalemin eseridir."
Hasan Bekmezci
Elena ekran üzerindeki enerji akışını izlemeye devam etti:
"Güneşin kalbindeki nükleer füzyondan çıkan fotonlar yaprağa vuruyor, yaprak fotosentezle ışığı şekere çeviriyor, kuş o şekeri emip göğüs kaslarında mekanik torka dönüştürüyor..."
"Ve o tork sayesinde polenleşme gerçekleşiyor," diye tamamladı Thomas. "Evrendeki temel fizik kuralı olan entropi, her şeyin dağılmaya, çürümeye ve kaosa gitmesini söyler. Bir demir paslanır, bırakılan bir ev yıkılır. Fakat canlılık, güneşten aldığı enerji ve içine yüklenen o kusursuz kod sayesinde entropinin kaotik sürükleyişine meydan okur; kaostan böyle büyüleyici bir düzen, renk ve nizam çıkarır."
Elena derin bir nefes aldı:
"İnsan elinden çıkan sanatsal çabaların neden doğadaki bu mekanizmalar karşısında büyülenip onları taklit etmeye çalıştığını şimdi çok daha iyi anlıyorum."
format_quote"Canlılık, güneşten aldığı enerji ve içine yüklenen o kusursuz kod sayesinde entropinin kaotik sürükleyişine meydan okur; kaostan böyle büyüleyici bir düzen, renk ve nizam çıkarır."
Hasan Bekmezci
Thomas gülümsedi ve ceketinin kolunu hafifçe geriye çekti. 18 ayar kızıl altın kasanın sıcak tonu ve kadrandaki minenin ışıltısı ormanın loşluğunda parladı.
Elena’nın gözleri anında o esere kilitlendi:
"Thomas... Bileğindeki bu parça..."
"Bu Jaquet Droz Petite Heure Minute Red Gold Hummingbird," dedi Thomas. "18. yüzyılda Pierre Jaquet-Droz, canlı kuşların hareketlerini mekanik çarklar ve körüklerle taklit eden ilk şakıyan kuş otomatlarını ürettiğinde, mekanik saatçiliğe organik bir ruh katmıştı. Kuş bu evde 1738’den beri var: boyandı, çizildi, sık sık hareket ettirildi, kafeslere ve kutulara konup saraylara götürüldü. Bugün o parçaların bir kısmı La Chaux-de-Fonds’daki kendi özel müzelerinde duruyor. Bu kadranı da markanın sanat atölyeleri işledi; hem de bir seri için değil, bir koleksiyonerin siparişi üzerine, tek parça olarak."
"Kaç adet üretilmiş?"
"Bir. Sadece bir. Bu saatin ikizi yok."
Elena öne doğru eğilerek detayları inceledi:
"Zemindeki tropik flora ve üzerindeki iki sinek kuşu... Kuşlar kabartma gibi duruyor, zeminden ayrılıp yükseliyorlar. Altın aplik mi bunlar?"
Thomas başını iki yana sallayarak gülümsedi:
"İşte bu saatin en şaşırtıcı yeri. Değil. Aplik gibi görünüyorlar ama takılmış birer parça değil, boyanmış birer resim. Kalınlıkları yaklaşık onda bir milimetre. Yani usta, kuşları kadranın üzerine oturtmamış; onları o kadar ince ve o kadar hesaplı bir tonlamayla boyamış ki göz onları hacimli sanıyor. Altında kalan yaprakları da bu iki kuşun gövdesiyle örtmüş, böylece derinlik gerçekten varmış gibi duruyor. Bir aplik takmak zanaattır; bir resmi aplik sandırmak ise başka bir şeydir."
"Peki bu renkler?"
"Kadran da 18 ayar altın ve tamamen elde işlenmiş. Çiçekler, yapraklar ve kuşlar önce oyuluyor, sonra üzerlerine kat kat mine boyanıyor. Geçişlere dikkat et: çiçeklerde kırmızıdan güneş sarısına, kuşların kanatlarında beyazın en ince tonlarına, gökyüzünde ise saat 6 yönündeki lacivertten saat 12’deki tepe aydınlığına kadar. Her renk fırında birden fazla pişirimle elde ediliyor, buna grand feu deniyor. Ve bu iş affetmez: fırında bir tek fazla dakika ya da birkaç derece fazla sıcaklık, o güne kadar yapılan her şeyi bitirir. O zaman kadran sıfırdan yeniden yapılır."
"Şu minik noktalar?"
"Polen. Altın paillon, yani kesilip yerleştirilmiş minicik altın pullar. Bir kadranın üzerinde çiçek tozunu ayrı bir malzemeyle yapmayı düşünmek, işi bitirmek değil, işe âşık olmaktır."
"Ama az önce konuştuğumuz o ritmik nabız kadranda da atıyor!" dedi Elena, saat 12 yönündeki açıklığı göstererek.
"Kesinlikle," dedi Thomas. "Ama oradaki sıradan bir balans penceresi değil. Saat 12’de, yani Jaquet Droz’un yüksek saatçilik zirvesi dediği noktada bir tourbillon duruyor. Kafesi ve köprüsü saydam safirden yapılmış; bu yüzden dönen organ havada asılı gibi görünüyor. Tourbillon 1801’de patent aldı, o tarihte bu ev çoktan kurulmuş ve işini yapıyordu. Yani kadranda iki yüzyıl arayla doğmuş iki fikir yan yana: 18. yüzyılın kuş otomatı ve 19. yüzyılın başındaki denge düzeneği."
"Ritim olarak da kuşa benziyor mu?"
"Benzemiyor, ve asıl güzel olan da bu. Şu kafes dakikada bir tam tur atıyor. Kuşun kalbi ise dakikada bin iki yüze kadar çıkıyor. Yani hayvanın kalbi, insanın yaptığı en hassas dengeleyiciden kat kat hızlı. İnsan burada doğayı hızda geçmeye çalışmıyor; onun düzenini anlamaya ve kendi ölçüsünde tekrar etmeye çalışıyor. Eşapmanı da silisyumdan; manyetik alandan ve sıcaklık değişiminden etkilenmiyor, yani mevsimler bu mekanizmayı şaşırtmıyor. Dolu kurulduğunda yedi gün gidiyor ki bu, tourbillonlu bir saat için en yüksek değerlerden biridir."
"Arkasında ne var?"
"Bak, orada da vazgeçmemişler. Mekanizmayı kuran salınım kütlesi de 18 ayar altın ve o da elle oyulup sinek kuşunun renklerine boyanmış. Yani kolunu her salladığında, kadranın önündeki kuşu arkadaki kuş kuruyor."
Elena kadrandaki kuşların çiçeklere uzanan gagalarına baktı:
"Sanat ile mekaniğin kilit ve anahtar uyumu..."
"İşte bu yüzden yüksek saatçilik bir zaman ölçer olmanın ötesinde, kâinattaki o büyük nizama sunulmuş sanatsal bir hürmettir," diye tamamladı Thomas.
İki bilim insanı, Mindo’nun sisli bulut ormanında; güneşin ışığından kuşun kanat torkuna, oradan da bilekteki mekanik çarklara uzanan o muazzam nizamı derin bir tefekkürle izlediler.
format_quote"Yüksek saatçilik bir zaman ölçer olmanın ötesinde, kâinattaki o büyük nizama sunulmuş sanatsal bir hürmettir."
Hasan Bekmezci
Saatçilik Sanatı ve Teknik Detaylar
Tek parça: Bu saat bir seri değil, bir koleksiyonerin siparişi üzerine yapılmış tek nüshadır. Jaquet Droz’un doğa temalı mirasını sürdüren Ateliers d’Art çalışmalarından biridir.
Kadran ve mine sanatı: Kadran 18 ayar altın ve tamamen elde işlenmiş. Çiçekler, yapraklar ve iki kuş önce oyulur, ardından kat kat mine ile boyanır ve her katman fırında ayrı ayrı pişirilir. Geçişler çiçeklerde kırmızıdan güneş sarısına, kanatlarda beyazın en ince tonlarına, gökyüzünde saat 6’daki laciverten saat 12’deki tepe aydınlığına doğru ilerler. Grand feu geleneğinde her renk birden fazla pişirim ister ve fırında yapılan tek bir hata kadranın sıfırdan yeniden yapılmasını gerektirir.
Kuşlar aplik değildir: İki sinek kuşu, kadrana takılmış altın parçalar değil, yaklaşık onda bir milimetre kalınlığında minyatür resimlerdir. Altlarındaki bitki detaylarını örtecek biçimde yerleştirildikleri için zeminden yükseliyormuş gibi görünürler.
Altın paillon polenler: Çiçeklerin polen taneleri, kesilip yerleştirilmiş minicik altın pullardan yapılmıştır.
Saat 12’de tourbillon: Kafesi ve köprüsü saydam safirden üretilmiş bir tourbillon, dakikada bir tam tur atar. Tourbillon 1801’de patentlenmiştir; Jaquet Droz o tarihte kurulmuş ve faaliyetteydi.
Silisyum eşapman: Manyetik alanlara ve sıcaklık değişimlerine karşı dirençlidir, mevsim değişimleri hassasiyeti bozmaz.
Yedi gün güç rezervi: Dolu kurulduğunda yaklaşık 168 saat çalışır ve bu, tourbillon taşıyan bir mekanizma için en yüksek değerlerden biridir.
Salınım kütlesi: Mekanizmayı kuran kütle de 18 ayar altındandır, elle oyulmuş ve sinek kuşunun renklerine boyanmıştır.
Kasa: 39 mm, 18 ayar kızıl altın, zengin işlemeli yapı.