Gökyüzü hiç susmaz. Şu anda, bu satırları okurken, uzaydan gelen parçacıklar bedeninizin içinden saniyede birkaç yüz kere geçiyor ve hiçbirini hissetmiyorsunuz. Yeryüzünde durup çok nadir bir olayı yakalamaya çalışmak, bu yüzden, bir stadyumun ortasında iğnenin yere düşüşünü dinlemeye benzer. Önce stadyumu boşaltmanız gerekir.
Boşaltmanın tek yolu yerin altına inmektir. Bir dağın içine açılmış eski bir maden galerisinden asansörle aşağı inersiniz ve tepenizde bin dört yüz metre kaya kalır. O kaya dev bir kulaklık gibi çalışır: gökten yağan parçacıkların neredeyse tamamını süzer, geriye kulak sağır edici bir sessizlik kalır.
Galerinin sonundaki laboratuvarda, odanın ortasında, bir asansör kabini büyüklüğünde paslanmaz çelik bir fıçı duruyor. İçi sıvı ksenonla dolu. Ksenon normalde renksiz bir gazdır; eksi yüz derecenin altına indirdiğinizde suya benzeyen, berrak ve ağır bir sıvıya dönüşür. Fıçının tek bir işi var: kapının çalınmasını beklemek.
Kapıyı çalması beklenen şey, bugüne kadar hiç kimsenin görmediği bir parçacık. Görmedik ama evrendeki maddenin beşte dördünü onun oluşturduğunu düşünüyoruz. Yani şu ana kadar teleskopla baktığımız her şey, bütün yıldızlar, bütün gezegenler, bütün gaz bulutları, hikâyenin geri kalan beşte biri.
Astropartikül fizikçisi Dr. Ilse Reinhardt on beş yıldır o tek kapı vuruşunu bekliyor. Karşısında oturan kuramsal kozmolog Dr. Kwame Adjei ise beklenen misafirin neden hâlâ gelmediğini açıklamakla yükümlü. Aralarındaki masada, bu konuşmayla hiç ilgisi yokmuş gibi duran bir kol saati var.
Görmediğimiz Şeyin Adını Koymak
"Bu ay da boş," dedi Ilse. "On beş yıl, sıfır sinyal."
"Sıfır sinyal de bir cevaptır," dedi Kwame.
"Nasıl bir cevap?"
"Şöyle. Bir odaya girersin, perdeler dalgalanmaktadır. Rüzgârı görmezsin, elinle tutamazsın, fotoğrafını çekemezsin. Ama pencerenin açık olduğunu bilirsin ve bundan kimse şüphe etmez. Evrende de perdeler dalgalanıyor. Biz yüz yıldır o perdelere bakıyoruz."
"Hangi perdeler?"
"Galaksilerin dönüşü. Şöyle düşün: bir ipin ucuna taş bağlayıp başının üstünde çeviriyorsun. Taşı hızlandırdıkça ipi daha sıkı tutman gerekir. Belli bir hızdan sonra ip dayanmaz, kopar, taş uçup gider. Yani taşın hızına bakarak ipin ne kadar güçlü olduğunu söyleyebilirsin, ipi hiç görmesen bile."
"Ve gökyüzünde bu ip kütleçekimi."
"Aynen. Güneş sistemi bu kurala harfiyen uyar. Merkür Güneş’in yanı başındadır, ipi kısa ve gergindir, seksen sekiz günde bir tur atar. Neptün uzaktadır, ipi gevşektir, aynı turu yüz altmış beş yılda tamamlar. Dışarı çıktıkça yavaşlarsın. Bu, yüzlerce yıldır bildiğimiz en sağlam kurallardan biri."
"Galaksiler uymuyor."
"Hiç uymuyor. Bir galakside kenardaki yıldızlar, merkeze yakın olanlarla neredeyse aynı hızda dönüyor. Sanki hepsi tek bir tahta levhaya vidalanmış da levha dönüyor gibi. Şimdi geri dön ve ipi hesapla: o hızda dönen bir taşı tutabilmek için ipin çok daha kalın olması gerekir. Oysa görebildiğimiz bütün yıldızları, bütün gaz bulutlarını, bütün tozu toplayıp tarttığımızda çıkan ip incecik. O ip milyarlarca yıl önce kopmuş, kenardaki yıldızlar karanlığa savrulmuş olmalıydı. Savrulmamışlar."
"Demek ipi tutan başka bir şey var."
"Ve o şey görünmüyor. Galaksinin görünen kısmını bir zarf gibi sarıyor, ışıkla hiç konuşmuyor; ne parlıyor, ne gölge düşürüyor. Adını da bu yüzden karanlık madde koyduk. Dikkat et: bu bir isim değil, bir tarif bile değil. Sadece görmediğimizin itirafı."
"Bir de kardeşi var," diye devam etti Kwame. "Havaya bir top atarsın. Yükselirken yavaşlar, bir an durur, sonra düşer. Herkes bunu bilir. Peki top yükseldikçe hızlansaydı, üstelik her saniye biraz daha hızlansaydı, ne düşünürdün?"
"Birinin onu ittiğini."
"Evren tam olarak bunu yapıyor. Uzak galaksiler bizden uzaklaşıyor ve uzaklaşma hızları her geçen milyar yılda artıyor. Buna karanlık enerji diyoruz. Ama bu isim, topu iten şeyin adı değil. Sadece topu bir şey itiyor cümlesinin kısaltması. Karanlık dediğimiz an, ışıkla ilişkiye girmediğini söylemiş oluyoruz; başka hiçbir şey söylemiyoruz. Bir açıklama değil, bir itiraf."
Ilse gülümsedi. "Bu bize tanıdık gelmeli. On dokuzuncu yüzyıl da tam burada duruyordu ve aynı tuzağa düştü."
"Anlat."
"Okulda yapılan bir deney vardır. Cam bir fanusun içine çalan bir saat koyar, sonra fanusun havasını pompayla boşaltırsın. Çekicin zile vurduğunu gözünle görmeye devam edersin, ama ses giderek kısılır ve sonunda tamamen kesilir. Çünkü sesin taşınmak için havaya ihtiyacı vardır. Havayı alırsan sesi de almış olursun. Deniz dalgası suya muhtaçtır, ses havaya."
"Ve ışığın da dalga olduğu anlaşıldı."
"İşte tam orada akla gelen soru şuydu: peki ışığın suyu nedir? Üstelik deney bunu daha da acil hale getiriyordu, çünkü fanustan hava çekildiğinde ses kesiliyor ama ışık camdan geçmeye devam ediyordu. Demek ışığı taşıyan şey hava değildi ve boşlukta bile bulunuyordu. Görünmez, ağırlıksız, her şeyin içinden geçen, evrenin her yerini dolduran bir madde varsaydılar. Adına esir dediler."
"Ve bulamadılar."
"1887’de Michelson ile Morley bunu aramaya karar verdi," dedi Ilse. "Mantıkları çok basitti. Akan bir nehirde, aynı hızda yüzen iki kişi düşün. Birincisi akıntı yönünde yüz metre gidip geri dönüyor; akıntı gidişte onu itiyor, dönüşte tutuyor. İkincisi karşı kıyıya doğru yüz metre gidip dönüyor; akıntı onu sürekli yana kaydırdığı için hedefi tutturmak adına hep eğik yüzmek zorunda kalıyor. İkisinin de kat ettiği mesafe birebir aynıdır. Ama nehir akıyorsa süreleri asla aynı olmaz. Biri mutlaka geç kalır."
"Ve ışığı bu iki yüzücüye çevirdiler."
"Bir ışık huzmesini ikiye böldüler. Yarısını bir yöne, öbür yarısını ona dik yöne gönderdiler, ikisini de aynalarla geri getirdiler ve yan yana koyup baktılar: hangisi geç kaldı? Dünya bir esir denizinin içinde saniyede otuz kilometre hızla ilerliyorsa, biri gecikmek zorundaydı. Nehrin hangi yönden aktığını bilmedikleri için de düzeneğin tamamını bir cıva havuzunun üstünde yüzdürüp bütün yaz boyunca yavaş yavaş her yöne çevirdiler. Bir kez olsun yakalasınlar diye."
"Sonuç?"
"Hiçbir yönde gecikme yok. İki yüzücü her seferinde el ele döndü."
"Yani nehir yoktu."
"Nehir yoktu. Su yoktu. Bulamamak, fizik tarihinin en verimli başarısızlığıdır, çünkü bu sonucu kabul ettiğin anda çok daha rahatsız edici bir şeyi de kabul etmek zorunda kalırsın: ışığın hızı, kimin ölçtüğüne bağlı değildir. Peşinden koşsan da, tersine kaçsan da aynı çıkar. Ve eğer hız herkes için aynıysa, esneyecek olan ışık değildir; esneyecek olan zamanın ve mesafenin kendisidir. On sekiz yıl sonra görelilik tam buradan doğdu."
"Yani esir yanlış bir cevaptı."
"Hayır," dedi Ilse. "Esir, yanlış sorulmuş bir soruya verilmiş dürüst bir cevaptı. Soru şuydu: ışık neyin içinde ilerliyor? Doğru karşılık bir madde adı bulmak değil, sorunun kendisini iptal etmekti. Işığın içinde ilerleyeceği bir şeye ihtiyacı yok. Bugün karanlık madde derken aynı riski taşıyoruz. Belki gerçekten görünmez bir parçacık var ve bir gün fıçıya çarpar. Belki de kütleçekimi hakkında yanlış bir soru soruyoruz ve doğru karşılık bir parçacığın adı değil, sorunun iptali."
format_quote"Bulamamak, fizik tarihinin en verimli başarısızlığıdır."
Kaputun Altındaki Motor
Kwame masadaki saati kendine doğru çekti. "İyi ki bunu getirdin. Burada, bizim on beş yıldır yapamadığımız şey yapılmış."
"Bir kol saatinde mi?"
"Bir kol saatinde. Önce şunu bilmen lazım: bir saatte zamanı ibreler belirlemez. İbreler sadece haberciler. Zamanı belirleyen tek parça balans çarkıdır."
"O da nedir?"
"Kıl kadar ince, sarmal bir yaya bağlanmış küçük bir tekerlek. Sürekli sağa sola salınır. Salıncaktaki bir çocuğu düşün. Çocuğun bir gidip gelme süresi, onu ne kadar sert ittiğine bağlı değildir; ipin uzunluğuna bağlıdır. Sert itersen daha yükseğe çıkar, ama yine aynı sürede geri döner. Saatin çalışabilmesinin tek sebebi bu inatçı özellik. Balansta ipin uzunluğunun yerini, tekerleğin ağırlığı ile yayın sertliği alır."
"Peki salıncağı kim itiyor?"
"Eşapman denen parça. Salıncağın arkasında duran ve çocuk her gelişinde tek bir kere iten kişi gibi. Ne daha fazla, ne daha az; sadece sürtünmeyle kaybedilen enerjiyi yerine koyar. Bu saatte salıncak saatte yirmi bir bin altı yüz kere gidip geliyor, yani saniyede üç kere. Kadranda gördüğün her şey, saniyede üç kere sayılan bir sayının toplamından ibaret."
"Anladım. Peki bu saatte alışılmadık olan ne?"
"Balansın yeri. Normal bir saatte balans kadranın altında, yani senin baktığın yüzeyin arkasında durur. Onu görmek istersen saati ters çevirip arka camdan bakman gerekir. Arabayla aynı mantık: motor kaputun altındadır, sen gösterge panelini görürsün. Gün boyunca kolunda sonucu taşırsın, sebebi değil."
"Ve burada?"
"Burada kaput kaldırılmış ve motor ön cama monte edilmiş. Kadran neredeyse tamamen sökülmüş, balans kendi köprüsüyle yukarı, ibrelerin bulunduğu kata çıkarılmış. Saate baktığın anda saati üreten şeyi görüyorsun."
Ilse başını kaldırdı. "Ve bu tam olarak bizim yapamadığımız şey."
"Aynen. Sen bir yıldızın hızını ölçüyorsun; yani göstergeye bakıyorsun. Motoru ön cama alamıyorsun, çünkü kaldıracağın bir kaput yok. Bin dört yüz metre kayanın altına inmenin sebebi de bu. Şöyle düşün: karanlık bir salonda bir bilardo masası var ve topların yarısı görünmez. Görünmez bir top görünen bir topa çarptığında sen sadece görünen topun yerinden sıçradığını görürsün; çarpanı asla göremezsin. Fıçının içindeki sıvı ksenon, o görünen toplarla dolu. Görünmez bir parçacık bir ksenon çekirdeğine çarparsa çekirdek yerinden oynar ve oynarken tek bir ışık kıvılcımı bırakır. On beş yıldır beklediğin şey o kıvılcım."
"Ve kaya?"
"Kaya salonu sessiz tutuyor. Gökten yağan parçacıklar masaya durmadan çarpıyor olsaydı, hangi sıçramanın gerçek olduğunu asla ayıramazdın."
"Peki motoru ön cama almanın bir bedeli var mı?"
"Ağır bir bedeli var. Birincisi, kadran aynı zamanda bir kapaktır. Balansı tozdan, terden ve darbeden koruyan tek şey odur; kaldırdığın anda korumayı da kaldırırsın. İkincisi köprü meselesi. Balansı taşıyan köprüyü tek uçtan bağlarsan öteki ucu balkon gibi boşta kalır. Bileğine gelen her darbede o balkon birkaç mikron esner ve esnediği anda balansın mili dikliğini kaybeder."
"Bu ne demek pratikte?"
"Dikliği bozulan bir balans, saat yatarken başka, dikilirken başka hızda yürür. Yani saati masaya koyduğunda bir zaman gösterir, kolunda taşıdığında başka bir zaman. Bu yüzden üst kata çıkarılmış bir balansın köprüsü normalinden kalın olmak ve iki noktadan sıkılmak zorundadır. Buradaki görünürlük bir süs değil; ödenmesi gereken bir mühendislik borcu."
Bir Denizaltıcının İlk Saati
"Adı L’Impétrant," dedi Kwame. "Yapan kişi Stéphane Pierre; mikromekanik mühendisi ve yıllarca denizaltı sanayisinde çalışmış. Impétrant, bir mürettebata atanmış ama gruba henüz tam kabul edilmemiş genç denizaltıcıya verilen ad. Adam ilk saatine kendi eski durumunun adını vermiş. Bunu sevdim: bir ustanın kendini hâlâ aday sayması."
Ilse eğilip baktı. "İbreler tuhaf duruyor. Dönmüyorlar."
"Dönmüyorlar. Hem saat hem dakika retrograd. İbre bir yay boyunca ilerliyor, yayın sonuna geldiğinde bir salisede başa fırlıyor ve yeniden saymaya başlıyor. Dönen bir ibre, pistte durmadan tur atan koşucudur. Retrograd ibre ise yüz metreyi koşup her seferinde başlangıç çizgisine geri götürülen koşucu."
"Peki onu geri götüren ne?"
"Salyangoz kam denen bir parça. Adı görüntüsünden geliyor: yükselen bir sarmal rampa, sonunda dik bir uçurum. Rampaya yaslanmış küçük bir parmak var. Kam döndükçe parmak rampayı yavaşça tırmanır ve ibreyi yay boyunca ilerletir. Uçurumun kenarına geldiği anda ayağının altındaki zemin biter, gerilmiş bir yay onu bir çırpıda dibe çeker ve ibre sıfıra fırlar. Kadran kaldırıldığı için bu tırmanışı ve düşüşü çıplak gözle izleyebiliyorsun; normalde bunu saatçiden başka kimse görmez."
"Bunun bedeli nedir?"
"Dönen bir ibre sabit bir kuvvetle sürüklenir, masrafı bellidir. Retrograd ibre ise sürekli gerilen bir yayı da beslemek zorundadır. Yani her dakika, saatin enerji bütçesinden bir miktar para çalınır. Üstelik her sıfırlanmada mekanizmaya küçük bir tokat gider. O tokadı emmezsen balansın salınımı kısalır ve saat tam sıfırlama anında geri kalır."
"Bizim sayaçlarımız da böyle çalışıyor," dedi Ilse. "Ölçüm penceresi dolar, sistem sıfırlanır, yeni pencere açılır. Sürekli bir kayıt tutmuyoruz; kesitler tutuyoruz. Retrograd, ölçmenin dürüst hâli aslında: sonsuz bir akış yok, sınırlı pencereler var."
"İçinde ne var peki?"
"Kendi kalibresi ve içinde üç ayrı inat var. Birincisi balansın boyu: on bir buçuk milimetre, bir kol saati için devasa. Büyük tekerlek daha ağırdır, ağır olan da yolundan zor çıkarılır. Ağır bir salıncağı ittirmek zordur ama bir kez sallanmaya başladığında yanından geçen birinin omuz atması onu bozamaz. Küçük ve hafif bir balans ise her darbede irkilir."
"İkincisi?"
"Ayar yöntemi. Sıradan bir saatte hızı, yayın boynundan tutup çalışan kısmını kısaltan bir maşa belirler; maşayı kaydırdıkça saat hızlanır ya da yavaşlar. Kolay bir çözümdür ama maşa zamanla kendiliğinden kayar. Burada maşa yok. Hız, tekerleğin kenarındaki minik ağırlıkların içeri dışarı çevrilmesiyle ayarlanıyor. Vida kaymaz."
"Üçüncüsü?"
"Yayın son sarımı. Sarmal yay çalışırken nefes alıp verir gibi açılıp kapanır. Düz bir sarmalda bu nefes tam merkezli olmaz, yay bir tarafa doğru şişer ve balansın milini yatağına yaslar. Akordeonu bir ucundan çekmek gibi: açılır ama yamuk açılır. Bu saatte son sarım diğerlerinin üstüne kaldırılmış. Böylece yay tam bir daire gibi açılıp kapanıyor ve mil, duruş ne olursa olsun ortada kalıyor."
"Ve dördüncü bir şey daha var," dedi Kwame, "ama o bir inat değil, bir reddediş. Adı Malta haçı."
"Ne yapıyor?"
"Bir saatin enerjisi, kurulmuş bir yay rulosundan gelir. O rulo tam doluyken çok sert iter, boşalmaya yakınken çok zayıf iter, ortada ise dengelidir. Bir su deposu düşün: ağzına kadar doluyken basınç fazladır, dibe yaklaşınca tortu gelir. Malta haçı, kurma çarkına takılan haç biçimli bir kilittir ve rulonun ilk turları ile son turlarının fiziken kullanılmasını engeller. Saat yalnızca ortadaki temiz bölümde yürür."
"Yani deposunun bir kısmını bilerek kullanmıyor."
"Bilerek kullanmıyor. Rezervden feragat edip düzenlilik satın alıyor."
"Kasa ne?"
"Grade 23 titanyum. Titanyum zaten çeliğin yarısı ağırlığındadır; Grade 23 ise onun içindeki oksijenin ve demirin özellikle düşürülmüş hali, tıbbi implantlarda kullanılan sınıf. Alaşımın içindeki oksijen metali sertleştirir ama kırılganlaştırır. Hamura fazla un katmak gibi: şeklini iyi tutar, ama en küçük zorlamada çatlar. Grade 23, o unun azaltılmış hali; daha yumuşak, daha bağışlayıcı, çatlağı ilerletmeyen bir metal. Otuz dokuz milimetre çap, on nokta sekiz milimetre kalınlık, kubbeli camla birlikte on iki nokta iki."
"Kaç tane yapılmış?"
"İlk çıkış on beş adetlik bir abonelik serisi, ardından elli adet titanyum. Vergiler hariç seksen dört bin İsviçre frangı."
"Tek başına mı yapmış?"
"Hayır ve bunu saklamıyor. Prototipçi Julien Tixier ile geliştirmiş, otuz kadar uzmanın eli değmiş. Bizim makalelerimizdeki yazar listesi gibi. Tek kişilik deha efsanesi laboratuvarda ne kadar geçerliyse atölyede de o kadar geçerli."
Ilse saati kaldırıp ışığa tuttu. "Bir şey fark ettim. Sen bu saati bana anlatırken bir kez bile zamandan söz etmedin. Malzemeden, ağırlıktan, esnemeden, sürtünmeden söz ettin."
"Çünkü zaman bir madde değil," dedi Kwame. "Ölçtüğümüz şey hiçbir zaman zaman olmadı. Her seferinde başka bir şeyin düzenli tekrarını saydık: sarkacın salınımını, kuvars kristalinin titreşimini, sezyum atomunun geçişini. Zamanı ölçmüyoruz; güvendiğimiz bir tekrarı sayıyoruz ve ona zaman diyoruz."
"Tıpkı karanlık madde gibi," dedi Ilse. "Onu da ölçmüyoruz. Etkisini sayıyor ve ona bir isim veriyoruz. Perde dalgalanıyor, biz de rüzgâr diyoruz."
format_quote"Zamanı ölçmüyoruz; güvendiğimiz bir tekrarı sayıyoruz ve ona zaman diyoruz."
format_quote"Esir yanlış bir cevap değildi; yanlış sorulmuş bir soruya verilmiş dürüst bir cevaptı."
Hasan Bekmezci