Luzern’de Reuss nehri gölden çıkar ve şehri ikiye böler. Nehrin üzerinde iki ahşap köprü vardır ve ikisi de üstü kapalıdır, yani çatılıdır. Çatı, ahşabı yağmurdan korumak için oradadır ve tam da bu çatı yüzünden, çatı makaslarının arasında üçgen boşluklar oluşur.
O üçgen boşluklara resim yapılmıştır. Yani Luzern’in en ünlü resimleri, bir mimarın hiç düşünmediği, yalnızca taşıyıcı sistemden artakalan yüzeylere yerleşmiştir. Panonun biçimini ressam seçmemiştir; çatının geometrisi seçmiştir.
İki köprüden daha eskisi ve daha tanınmışı Kapellbrücke’dir, 1333 tarihlidir ve Avrupa’nın en eski üstü örtülü ahşap köprüsü sayılır. Onun üçgenlerinde yüz elli sekiz pano vardı ve hepsini on yedinci yüzyılda yerel bir ressam, Hans Heinrich Wägmann yapmıştı. Konuları şehrin ve ülkenin tarihiydi; Luzern kendi geçmişini bir köprünün çatısına asmıştı.
18 Ağustos 1993 gecesi köprü yandı. Sabaha kadar süren yangında panoların seksen altıdan fazlası tamamen yok oldu. Kırk yedi parça enkazdan toplanabildi, ama bunların ancak otuzu bütünüyle onarılabildi. Köprü sekiz ayda yeniden inşa edildi, şehre üç buçuk milyon frank mal oldu ve Nisan 1994’te yeniden açıldı.
Üç yüz elli yıl boyunca bir şehrin hafızasını taşıyan yapı, o hafızanın çoğunu birkaç saatte kaybetti. Bugün köprüde yürürken gördüğünüz boşluklar tesadüf değildir; yerine konamamış panolardır.
format_quote"Bir şehir hafızasını üç yüz elli yıl taşıyabilir ve onu birkaç saatte kaybedebilir. Hafıza da her şey kadar yanıcıdır."
Hasan Bekmezci
Biraz yukarıda, değirmenlerin bulunduğu yerde ikinci köprü durur: Spreuerbrücke, 1408 tarihli. Onun üçgenlerinde şehrin tarihi değil, başka bir şey vardır.
Kaspar Meglinger 1616 ile 1637 arasında, yirmi bir yıl boyunca bu köprünün çatısına altmış yedi pano resmetti ve konusu Ölüm Dansı’ydı. Panoların kırk beşi bugün hâlâ yerinde duruyor. Bilinen en kapsamlı Ölüm Dansı dizisi budur.
Ölüm Dansı, geç ortaçağ Avrupa’sında veba salgınlarının ardından ortaya çıkmış bir resim türüdür ve tek bir iddiası vardır. İskelet herkesi alır. Papayı da alır, dilenciyi de. Piskoposu asasıyla birlikte, tüccarı parası elindeyken, askeri zırhının içinde, çocuğu annesinin kucağından alır. Kimseye ayrıcalık tanınmaz ve kimse için farklı bir tarife uygulanmaz.
Yani bu resimlerin asıl konusu korku değil, eşitliktir.
Şimdi asıl dikkat çekici olana gelelim ve bu, bu yazının kalbidir.
Meglinger bu resimleri bir kilisenin duvarına yapmadı. Bir mezarlığın giriş kapısına da yapmadı. Bir köprünün çatısına yaptı.
Köprüde kimse oturmaz. Köprüde kimsenin evi yoktur, dükkânı yoktur, yatağı yoktur. Bir köprüde bulunuyorsanız, o an mutlaka bir yerden bir yere gidiyorsunuzdur ve iki yakanın tam ortasındasınızdır. Köprü bir varış yeri değil, bir geçittir.
Dolayısıyla bu panolar yalnızca ne söyledikleriyle değil, nereye çizildikleriyle de konuşur. Yapı, resmin söylediğini kendi bedeniyle tekrarlar: burası durulacak yer değil, geçilecek yer. Ölüm bir duvara değil, bir geçide resmedilmiştir.
format_quote"Panolar bir kiliseye değil, bir köprüye çizildi. Yapı, resmin söylediğini kendi bedeniyle tekrarlıyor: burası durulacak yer değil, geçilecek yer."
Hasan Bekmezci
Memento mori sözü genellikle karanlık bir uyarı gibi anlaşılır, oysa işlevi bambaşkadır. Öleceğini hatırla cümlesi bir korkutma değil, bir ölçü cümlesidir. Size ölümü değil, geri kalan her şeyin boyunu söyler.
Bir cismin büyüklüğünü ancak bir başka şeyle karşılaştırarak bilebilirsiniz. Tek başına duran bir nesnenin büyük mü küçük mü olduğu söylenemez; yanına bir cetvel koymak gerekir. İnsan hayatındaki kavgaların, hırsların, birikmiş kırgınlıkların gerçek boyu da ancak yanlarına bir ölçü konduğunda ortaya çıkar. O panolar o cetveldir.
İşte bu yüzden bu yazının saati bir regülatör evinden geliyor. Saatçi atölyelerinde duvarda asılı duran regülatör, bütün öteki saatlerin kendisine göre ayarlandığı ana saatti. Kendisi hiçbir şeye göre ayarlanmazdı; ölçüyü o verirdi. Bir atölyede kaç saat olursa olsun, doğruluk tek bir noktadan gelirdi.
Chronoswiss 1983’te Münih’te kuruldu. Kurucusu, Heuer’in Almanya kolunun batmasının ardından işsiz kalan usta saatçi Gerd-Rüdiger Lang’dı. Kuvars krizinin tam ortasıydı ve mekanik saat neredeyse ölmüş sayılıyordu. Lang bir garajda, mekanik parça yığınlarıyla işe başladı.
Markanın imzasını bulması 1987’de oldu. O yıl tanıttığı Régulateur, seri olarak üretilen ilk regülatör kadranlı kol saatiydi ve içinde kendi elden geçirdikleri 122 kalibresi vardı. Saat, dakika ve saniyeyi aynı merkezde toplamayı reddediyor, her birini ayrı bir eksene yerleştiriyordu. Aynı saatle birlikte markanın bugün de tanındığı biçim dili geldi: soğan biçimli kurma kolu, düz kulaklar, ince tırtıklı çerçeve ve on dokuz parçadan kurulan kasa.
Bugün Chronoswiss Luzern’de, Löwenstrasse’de çalışıyor. O köprülere yürüme mesafesinde.
Markanın 2026 yeniliği Neo Digiteur ve kökeni 2005’te Lang’ın yaptığı Digiteur’e dayanıyor. O saat, yirminci yüzyıl başındaki dijital göstergeli cep saatlerinden ilham alıyor ve ibreyi tamamen ortadan kaldırıyordu.
Yeni Neo Digiteur de aynı şeyi yapıyor. Kadranda hiç ibre yok. Saat 12 yönünde küçük bir pencerede sıçrayarak beliriyor, dakika kadranın ortasındaki geniş kavisli pencerede süzülüyor, saniye ise altta. Üçü de kavisli kadrana açılmış üç ayrı pencereden okunuyor ve hepsi tamamen mekanik. Markanın kendi tarifiyle bu bir ibresiz regülatör.
Sıçrayan saatin burada taşıdığı anlam teknik olmaktan fazlası.
Bir ibre size geçişi seyrettirir. Yelkovanın on ikiye yaklaştığını görürsünüz, yaklaşır, yaklaşır, geçer. Zaman akıyormuş gibi görünür ve siz o akışa alışırsınız.
Sıçrayan saat bunu yapmaz. Rakam yerinde durur, sonra bir anda yerinde başka bir rakam vardır. Arada bir şey görmezsiniz. Değişimi görmezsiniz; değişmiş olduğunu fark edersiniz.
Meglinger’in panoları da tam olarak böyle kurulmuştur. Hiçbir panoda iskeletin uzaktan yaklaştığı görülmez. İskelet her zaman zaten oradadır, zaten kolundan tutmuştur, zaten dansa başlamıştır. Yaklaşma sahnesi diye bir sahne yoktur. Bir önceki hâl ve bir sonraki hâl vardır, arası yoktur.
Atölyede bu kadranı tartışan iki kişi düşünün: pencereleri açan konstrüktör ve kadranı çizen tasarımcı.
Tasarımcı en basit itirazı yapar. Kadrana üç delik açtınız ve ibreleri attınız. İnsanlar ibreyi düşünmeden okur.
Konstrüktör bunu bir kusur olarak değil, sorunun kendisi olarak görür. Mesele de bu. İbre size saati bakmadan okutur. Açıyı gözünüzün ucuyla yakalar ve aslında hiç bakmamış olursunuz.
Tasarımcı sorar. Peki penceredeki rakam ne yapıyor?
Konstrüktör cevaplar. Pencerede yarım okuma yoktur. Rakam ya okunur ya okunmaz. Bakmak zorunda kalırsınız.
Tasarımcı asıl soruyu sorar. Bunun ne önemi var?
Konstrüktörün cevabı kısadır. Şöyle geçiştirdiğiniz bir saat size hiçbir şeye mal olmaz. Okumak zorunda kaldığınız bir saat olur.
format_quote"İbre size saate bakmadan saati okutur. Pencere bakmaya zorlar. Aradaki fark, farkında olmaktır."
Hasan Bekmezci
Rakamlar şöyle. Kasa paslanmaz çelikten, dikdörtgen biçimli ve kırk sekiz milimetre. Su geçirmezlik elli metre. İçinde elle kurulan C.85757 kalibresi var ve sıçrayan saati, süzülen dakikayı ve saniyeyi yöneten modül bu mimari için özel olarak Luzern’de geliştirildi. Mekanizma arka kapaktaki dikdörtgen pencereden görülüyor; altın ve rutenyum kaplı parçalar üzerinde elle yapılmış guilloşe işleniyor.
Kadranın mat dokusu özel bir kumlama tekniğiyle elde ediliyor, üzerine sürülen lake ise renge derinlik veriyor. Pastel Code adı verilen seri üç renkte sunuluyor: Sky mavisi, Rose pembesi ve Mint yeşili. Her renk doksan dokuz adetle sınırlı ve fiyatı on bir bin beş yüz İsviçre frangı.
Bir sıçrayan saatte gözden kaçan bir ayrıntı var. Saat dolduğunda disk durmaz. Diskin üzerindeki rakam pencereden çıkar ama disk dönmeye devam eder ve pencereye yeni bir yüz getirir.
Yani biten şey saat değildir; pencereden görünen yüzdür. Disk aynı diskdir, aynı mekanizma aynı hızla döner ve bir sonraki rakam zaten oradadır, zaten yazılıdır, yalnızca henüz görünmemiştir.
Meglinger’in köprüsü de bunu söylüyor. Panolar bir duvara değil, bir geçide çizildi. Veba çağında yaşayan ve ölümü her gün gören insanlar, ölümü anlatmak için şehrin iki yakasını birleştiren yapıyı seçtiler. Bir köprü bir son değildir. Bir köprü, bir yakadan ötekine geçmenin adıdır ve karşı yaka görülmediği için yok sayılmaz.
Geriye tek bir soru kalıyor ve o da diskle ilgili. Disk kendi kendine dönmüyor. Onu döndüren bir yay var, yayı kuran bir el var ve elin döndürdüğü şeyin nereye kadar döneceğine karar veren biz değiliz.
O köprünün üstünde dört yüz yıldır duran panolar bunu bilen insanların işidir. Ölçüyü koymadıklarını biliyorlardı; yalnızca ölçünün var olduğunu hatırlatmaya çalıştılar. Bunu da en doğru yere, herkesin mecburen üzerinden geçtiği yere yazdılar.
Saatin kendi sayfası: Chronoswiss, Neo Digiteur Sky