Karşıdaki Şehir: Antibes, Picasso ve Trilobe Trente-Deux

Antibes adını kendisinden almıyor. Milattan önce beşinci yüzyılda, Massalia’dan yani bugünkü Marsilya’dan gelen Yunanlılar bu kıyıya bir ticaret iskelesi kurdular ve ona Antipolis dediler. Kelimenin anlamı karşıdaki şehir. Var ağzının öte yakasındaki yerleşimin, yani bugünkü Nice’in karşısında durduğu için böyle anıldı.

Bir şehrin kendi adını, karşısındaki başka bir şeye göre alması alışıldık bir durum değil. Antibes daha ilk gününde, nerede durduğunu söylemek için bir başka noktaya ihtiyaç duyduğunu kabul etmiş oluyor.

Sonra Roma geldi ve şehir kendi isteğiyle Romalı oldu. Tiyatrosu, amfitiyatrosu, agorası, hamamları, su kemerleri ve zafer takları yapıldı. Şarap, zeytinyağı ve seramik taşıyan gemilerin uğradığı bir emporium hâline geldi. Bugün eski şehirde yürürken ayağınızın altında duran katman budur.

Şehrin surları bir korku tarihidir. 1536’da Cenevizli amiral Andrea Doria Antibes’i yağmaladı. Kral II. Henri buna karşılık 1550’de Fort Carré’nin yapımını emretti ve bugün Port Vauban’a tepeden bakan o yıldız biçimli kale ortaya çıktı. Vauban 1679 ve 1682’de şehre geldi, savunmayı baştan çizdi. Şehrin tarihindeki en ağır kuşatma ise 1746’da, Avusturya Veraset Savaşı sırasında yaşandı.

Yıldız biçimli kalenin neden yıldız biçiminde olduğu, bu yazının asıl konusuyla doğrudan ilgili. Düz bir duvarın dibi, o duvarın üstünden görülmez. Saldıran taraf duvara yeterince yaklaşırsa savunanın görüş alanından çıkar ve rahatça çalışır. Kale mimarisinin buna cevabı, duvarı kırıp dışarı doğru çıkıntılar vermektir. Her çıkıntının yan yüzü, komşu çıkıntıdan görülür ve ateş altında tutulur.

Böylece ortaya tek bir kuralı sağlayan bir geometri çıkar: hiçbir nokta gözetimsiz kalmayacak. Kör açı kalmayacak. Savunma tek bir bakış noktasına değil, birbirini gören bakış noktalarının ağına dayanacak.

Surların içinde, denize bakan yerde Château Grimaldi durur. Adını 1385’te Antibes derebeyliğini alan Marc ve Luc Grimaldi kardeşlerden alır; Marc 1398’de, Luc 1409’da öldü ve derebeylik beş ortak mirasçıya geçti. Yapının kendisi on dördüncü yüzyılın sonundan kalmadır ve 1928’den bu yana tarihî anıt olarak korunur.

Şehir şatoyu yirmili yıllarda satın aldı ve orası Grimaldi Müzesi oldu. İlk müdürü Romuald Dor de la Souchère’di. Müze bugün de aynı yerde, üstü örtülü pazar ile surlar arasında duruyor.

1946 sonbaharında Dor de la Souchère, şatonun büyük odalarından birini bir ressama atölye olarak teklif etti. Ressamın cevabı kayıtlara geçti: yalnızca resim yapmayacağım, müzeyi de donatacağım.

Pablo Picasso 17 Eylül ile 10 Kasım arasında, ikinci kattaki o atölyede çalıştı. Ayrılırken yaptığı hiçbir şeyi yanına almadı. Yirmi üç tablo ve kırk dört desen orada kaldı. İlk Picasso odası 1947’de açıldı. 27 Aralık 1966’da şato resmen Musée Picasso adını aldı ve böylece dünyada Picasso’ya adanmış ilk müze oldu. Ressamın ikinci eşi Jacqueline, 1986’daki ölümünün ardından koleksiyona başka işler de bıraktı.

Picasso 1881’de Málaga’da doğdu ve 1973’te öldü. Yirminci yüzyılın görme biçimini değiştiren adam olarak anılmasının sebebi, Georges Braque ile birlikte 1907’den itibaren geliştirdikleri şeydir.

Kübizmin ne olduğunu anlatmanın en dürüst yolu, ondan öncekini anlatmaktır. Rönesans perspektifi bir kuralla çalışır: resim, tek bir gözün, tek bir noktadan, tek bir anda gördüğü manzaradır. Tuval bir pencereye benzetilir ve seyirci o pencerenin önündeki tek bir yere çivilenir.

Bu kuralın matematiksel bir bedeli var. Üç boyutlu bir cismi iki boyutlu bir yüzeye aktarmak bir izdüşümdür ve her izdüşüm bilgi yok eder. Bir küpü tek bir yerden çizerseniz arka yüzünü kaybedersiniz; onun arkada bir yüzü olduğunu resim değil, sizin bilginiz söyler.

Kübizm bu kaybı kabul etmeyi reddetti. Aynı nesneyi birden çok konumdan görüp hepsini tek düzlem üzerinde topladı. Tutarlılıktan vazgeçip bütünlüğü seçti. 1909 ile 1912 arasındaki çözümleyici dönemde nesne parçalarına ayrıldı; 1912’den sonraki bireşimli dönemde ise kolajla, yani resmin içine gerçek kâğıt ve gerçek yüzey sokularak yeniden kuruldu.

Antibes’teki odaya girdiğinizde önce malzemenin tuhaflığı çarpar. Müzenin en tanınmış işi olan La Joie de vivre, 1946’nın ekim ve kasım aylarında yapıldı ve tuval üzerine değil, fibrocement üzerine. Boyası da yağlıboya değil, yağ-reçine esaslı bir boya. Ölçüsü yüz yirmiye iki yüz elli santimetre.

Sebebi savaştır. 1946’da Avrupa’da tuval de, sanatçı boyası da bulunmuyordu. Fibrocement, çimentonun lif takviyesiyle sertleştirilmiş hâlidir ve bir inşaat levhasıdır. Yağ-reçine boya ise esas olarak tekne ve sanayi boyasıdır; çabuk ve sert kurur, keten bezine sürülen yağlıboya gibi davranmaz. Emici ve mat bir yüzey verir, renk içine oturur, parlamaz.

Yani müzedeki o büyük yüzeyler, bir ressamın mesleğinin malzemesi ortadan kalktığında ne yaptığının kaydıdır. Elinin altında ne varsa onu kullanmış; duvar levhası ve tekne boyası.

Peki o levhaların üzerine ne resmetti? La Joie de vivre’de ortada dans eden ince uzun figür, o sıradaki hayat arkadaşı Françoise Gilot’dur. Yanında çifte flüt çalan bir faun, üç çatallı bir mızrak tutan bir kentor ve iki küçük keçi bulunur; sağ üst köşede asma dalları görünür.

Aynı sonbaharın öteki işleri de aynı kadroyu taşır. Satyr, faun ve üç çatallı mızraklı kentor üçlemesi, gemideki kentor ve Suite Antipolis adlı kurşun kalem desenleri; hepsinde aynı figürler deniz kıyısında yıkanır, uzanır, oynar. Bir de deniz kestanesi yiyen adam vardır, Le Gobeur d’oursins.

Burada dürüstçe sorulması gereken bir soru var ve bu yazının asıl sorusu odur. Resimde miras alınmış her şeyi reddetmiş, tek bakış açısını yıkmış, yüzyılların kuralını elinin tersiyle itmiş bir adam; altmış beş yaşında bir Akdeniz şatosuna giriyor ve Avrupa’nın en eski, en çok kullanılmış, en ödünç figürlerini çiziyor. Faunlar, satyrler, kentorlar. Aynı yaratıklar iki bin yıl önce lahitlere kazınmıştı.

Bu tutarsızlık değilse nedir?

Verilebilecek en dürüst cevap şu: kübizm bir sökme aletiydi. Bir nesneyi parçalarına ayırmak, birden çok yönden görüp üst üste bindirmek için kuruldu. Sevinci anlatacak bir grameri yoktu. Savaştan ve işgalden yeni çıkmış bir adam neşeyi resmetmek istediğinde, elinde kendi icat ettiği bir neşe dili bulunmuyordu.

Bu yüzden ayağının altında duranı aldı. Bulunduğu şehir zaten bir Yunan kolonisiydi ve adı hâlâ Antipolis’ti; desenlerinin dizisine verdiği ad da bu oldu. Hazır, tanıdık, kullanıma açık bir hikâye yığını oradaydı ve o da eğildi, aldı.

Bunu bir suçlama olarak değil, bir ölçü olarak söylemek gerekir. İnsanın en yaratıcı olduğu yerde bile bir sınırı var: biçimi yenileyebiliyor, ama sevincin kaynağını kendi kuramıyor. Neşeyi anlatmak için ödünç figüre başvurmak, kendi neşesinin kaynağını bulamamış olmanın işaretidir. Mesele hangi figürlerin seçildiği değil, seçmek zorunda kalınmasıdır.

Bir de şu var. O şatonun ikinci katındaki adam, insanlığa nesneyi kaç açıdan birden görebileceğini öğretti. Ama kendisine bakacak bir açı bulamadı ve elindeki en büyük buluşu, başkalarının çok önceden oyduğu figürleri süslemek için kullandı.

Bu yazının saati, tam da aynı geometrik itirazı taşıdığı için burada. Trilobe, Paris’te kurulmuş Fransız bir manüfaktür ve 2026’da Watches and Wonders’ta Trente-Deux adlı yeni bir koleksiyon tanıttı. Markanın kendi cümlesi şu: zaman yedi yüzyıldır akrep ve yelkovanın içinden geçiyor, artık ibreye bakmaya gerek yok.

Bir kadranın merkezinde bir mil vardır ve ibreler oradan dışarı doğru uzanır. Saati okumak, o tek merkezden ölçülen bir açıyı okumaktır. Yedi yüzyıldır gözümüz bunu yapıyor ve bize hiç sorulmadı.

Trente-Deux merkezi kaldırıyor. Kadranda ibre yok. Saat, dakika ve saniye üç ayrı dönen halkanın üzerinde yazılı ve üçü de kadranla aynı düzlemde duruyor. Okuma, kadranın üst kenarındaki iki küçük sabit üçgenin hizasında yapılıyor. Yani okuma noktası merkezden kenara taşınmış durumda ve gösterge dönerken işaret duruyor. Bu düzen patentli.

Atölyede bu saati tartışan iki kişi düşünün: kadranı kuran konstrüktör ve saati vitrine koyacak mağaza sorumlusu.

Mağaza sorumlusu en somut itirazı yapar. Müşteri saati eline alıyor ve saati okuyamıyor. Bir kol saatinin yapması gereken tek şey bu.

Konstrüktör süreyi düzeltir. Okuyamadığı süre dört saniye. Dördüncü saniyede okuyor, ondan sonra bir daha hiç zorlanmıyor.

Mağaza sorumlusu ısrar eder. Dört saniye bir mağazada uzun bir süredir.

Konstrüktör kabul eder ve asıl noktayı söyler. Uzundur. Ama ürün zaten o dört saniye. Okuma anında olsaydı elinizde tuhaf kadranlı bir saat olurdu, o kadar. O dört saniyede insan, bütün hayatı boyunca bir merkezden açı ölçtüğünü ve bunun kendisine hiç sorulmadığını fark ediyor.

Rakamlar şöyle. Sunray Grey referansı 3201GS, kasa 316L çelikten ve otuz dokuz buçuk milimetre çapında, on virgül on beş milimetre kalınlığında, kulaktan kulağa kırk altı virgül on sekiz milimetre. Kasa yedi ayrı parçadan kuruluyor; aynalı, saten ve kumlanmış yüzeyler dönüşümlü kullanılıyor ve çerçeve tırtıklı. Camı ve arka kapağı safir, ikisi de çok katmanlı yansıma önleyici kaplamalı. Su geçirmezlik beş bar, yani yaklaşık elli metre. Bileziği çelik ve kasaya entegre.

İçindeki X-Centric kalibresi manüfaktürün kendi işi. Otomatik, salınım ağırlıklı, iki yüz on sekiz parça ve otuz dört işlevsel taş taşıyor; çapı otuz beş virgül iki, kalınlığı yedi milimetre. Güç rezervi kırk iki saat, salınım saatte yirmi sekiz bin sekiz yüz, yani saniyede dört.

Kadran mat güneş ışınlı bir yüzeye sahip; saat ve dakika diskleri taneli, saniye çarkında ise azurage ile Clous de Paris guilloşesi birlikte kullanılmış. Çelik model yirmi bir bin avro.

Bu yazıdaki dört şey aynı cümleyi kuruyor. Antipolis adını karşısındakine göre alıyor. Yıldız kale hiçbir noktanın gözetimsiz kalmaması üzerine hesaplanıyor. Kübizm tek gözün tek anda gördüğünü yeterli saymayı reddediyor. Trente-Deux ise kadranın ayrıcalıklı merkezini kaldırıyor.

Ama dördünde de gözden kaçan bir şey var. Hiçbiri sabit noktadan tamamen kurtulamıyor. Kale zemine muhtaç. Kübist resim, kaç açıyı üst üste bindirirse bindirsin, sonunda tek bir düzlemin üzerinde duruyor. Ve o ibresiz saat, kadranın kenarındaki iki küçük üçgen olmasa hiçbir şey söylemez; halkalar döner, kimse bir şey okuyamaz.

Merkezi kaldırabilirsiniz. Sabit noktayı kaldıramazsınız; onu yalnızca kenara taşıyıp üzerinde anlaşabilirsiniz. Hiçbir şey kendi kendini okumaz, her okuma kıpırdamayan bir işaret ister. Ve o işareti oraya koyan el bizim elimiz olmadığı için, bize düşen yalnızca doğru yerden bakmak.

Saatin kendi sayfası: Trilobe, Trente-Deux