Yirmili yaşlarının başında, Almanya’nın müzelerinde cep saatleri ve masa saatleri onaran genç bir adam vardı. İşi tamirdi. Ama elinden geçen her mekanizma ona aynı soruyu soruyordu: bir saat neden yavaşlar? Bugün doğru ayarlanmış bir saat, altı ay sonra neden kendiliğinden şaşar? Bernhard Lederer o soruyu kırk yıl boyunca elinden bırakmadı ve cevabı hep aynı yerde aradı. Eşapmanda.
Mekanik bir saatte zamanı ölçen şey ne zemberektir ne de çarklardır. Zamanı ölçen, balansın kendi doğal salınımıdır. Bir sarkaç gibi, bir gitar teli gibi, balans kendi haline bırakılsa hep aynı sürede gidip gelir. Saatin geri kalanı yalnızca iki iş yapar: bu salınımı saymak ve sönmesin diye ona enerji vermek. Eşapman, bu ikinci işin adıdır. Sorun da tam buradadır, çünkü her enerji verişi aynı zamanda bir müdahaledir. Balansa dokunan her el, ölçtüğü şeyi biraz bozar.
Bugün dünyadaki mekanik saatlerin neredeyse tamamı İsviçre çapa eşapmanını kullanır. Ucuzdur, sağlamdır, kendini toparlar. Buna karşılık paletleri balans çarkının dişleri üzerinde kayar, kayma sürtünme demektir, sürtünme de yağ ister. Yağ yaşlanır. Kıvamı değişir, incelir, tozla karışır, köşelere çekilir. Saatin bugünkü ayarını bozan şey çoğu zaman bir arıza değildir; birkaç mikrogramlık bir sıvının zamanla kendi kimyasını değiştirmesidir. Lederer’in kırk yıllık itirazı buna karşıdır: ölçüm aletinin doğruluğu, içindeki en kararsız maddeye bağlı olmamalıdır.
format_quote"Bir eşapmanın işi zamanı ölçmek değildir. Kuvveti, zamanı bozmayacak kadar küçük parçalara ayırmaktır."
Hasan Bekmezci
Bu itirazın bir tarihi var. On dokuzuncu yüzyılın başında Abraham Louis Breguet, sürtünmeyi neredeyse tamamen ortadan kaldıracak bir düzen tasarladı ve ona doğal eşapman adını verdi. İki ayrı kaçış çarkı, balansa yağ gerektirmeden, doğrudan darbe veriyordu. Fikir kusursuzdu; imalatı değildi. Breguet o düzenden ancak birkaç tane yapabildi ve tasarım bir buçuk asır boyunca kağıt üzerinde kaldı.
Onu kağıttan çıkaran adam George Daniels oldu. 1974’te, Man Adası’ndaki atölyesinde, Breguet’nin iki çarklı fikrini yeniden ele aldı, geometrisini tek tek düzeltti ve bugün Independent Double Wheel diye anılan düzeni tamamen kendi elleriyle üretti. Ortaya çıkan saat yağsız çalışıyordu ve yıllar geçtikçe ayarı bozulmuyordu. Daniels bunu yaparken sadece bir mekanizma kurmadı; sanayileşmiş bir çağda tek bir insanın, yeterince inatçıysa, hassasiyetin temel kurallarını hâlâ yeniden yazabileceğini gösterdi.
Lederer üçüncü halka. 2020’de tamamladığı Central Impulse Chronometer, Breguet’nin fikrini ve Daniels’ın çözümünü alıp üzerine kendi cevabını koydu: iki bağımsız çark dizisi ve her birinin ucunda birer sabit kuvvet mekanizması. Cenevre Büyük Saatçilik Ödülü 2021’de İnovasyon Ödülü’nü bu mekanizma kazandı.
Sabit kuvvet mekanizmasının ne yaptığını anlamak için zemberek kurulduğunda gerilmiş, boşaldıkça gevşemiş bir yay düşünmek yeter. Tam kuruluyken eşapmana giden itki güçlüdür, otuz saat sonra zayıftır ve balansın genliği bu ikisi arasında sürüklenir. Remontuvar dediğimiz küçük ara yay bu sürüklenmeyi keser. Ana zembereğin değişken kuvvetini alır, kendi üzerinde biriktirir ve eşapmana her seferinde tam olarak aynı büyüklükte, kısa bir itki olarak geri verir. Eşapman böylece ana zembereğin ne kadar dolu olduğunu hiç öğrenmez.
Atölyede bu mimariyi konuşan iki insan hayal edin: biri eşapmanı tasarlayan mühendis, diğeri onu ayarlayacak olan régleur, yani ayar ustası.
Ayar ustası önce itiraz eder. Neden iki dizi? Tek bir çark dizisine daha iyi bir remontuvar koysak aynı sonucu almaz mıyız, üstelik yarı yarıya az parçayla?
Tasarımcının cevabı balansın kendi hareketindedir. Balans gidip gelir; her tam salınımın iki yarısı vardır. Tek kaçış çarklı bir dedan eşapmanda itki bu yarılardan yalnızca birine verilir, diğer yarıda balans kendi ataletiyle savrulur. İki yarının koşulları eşit değildir, dolayısıyla salınım da tam simetrik değildir. İki bağımsız çark dizisi bu asimetriyi ortadan kaldırır: her yarıya kendi çarkı, kendi remontuvarı dokunur ve iki itki birbirine eşitlenebilir.
Ayar ustası ikinci itirazını yapar. İki dizi iki kat sürtünme, iki kat parça, iki kat ayar noktası demektir. Bir tanesi zamanla kayarsa, kazandığınızı kaybedersiniz.
Tasarımcı bunu kabul eder. Ödenen bedel budur. Karşılığında alınan şey ise şudur: balansa dokunan kuvvet, dünden bu yana değişmiş bir kuvvet olmaz.
format_quote"Ters çevrilen şey mekanizma değil, bakıştır."
Hasan Bekmezci
InVerto’nun yaptığı tam olarak budur. Mekanizma ters çevrilir ve kadranın bulunması gereken yüze mekanizmanın kendisi yerleşir. Bu bir iskeletleme değildir; iskeletlemede malzeme kesilip alınır, burada hiçbir şey eksiltilmez. Sadece saatin arkasına saklanan yüz öne alınır. Köprüler, çarklar, remontuvar yayları, kaçış çarkları, hepsi baktığınız yerdedir. Kol saatinin iki yüzü vardır ve Lederer bileğe bakan yüzü değil, dünyaya bakan yüzü seçmiştir.
Kadran bütünüyle atölyede üretiliyor ve tek bir açıklıkla yetiniyor: patentli eşapmanın göründüğü pencere. Üst üste binen küçük kadranlar, ters yönde ilerleyen saniye göstergesiyle birlikte katmanlı bir okuma düzeni kuruyor. Saati okumak burada tek bakışlık bir iş değil, kısa bir alışkanlık meselesi. Buna karşılık bir kez alıştığınızda okuduğunuz şey yalnızca rakam olmuyor; mekanizmanın o anda ne yaptığını da görüyorsunuz.
Kasa 39 milimetre çapında ve 10,75 milimetre kalınlığında. Titanyum tercih edilmiş, yani bilekte ağırlığıyla değil hacmiyle var olan bir saat. İki tarafta da kubbeli safir camlar var ve ikisi de çift taraflı yansıma önleyici kaplamayla bitirilmiş. Kubbe burada süs değil: düz bir camın mekanizmayı bastıran görüntüsünü kırıyor, bakışı içeri çekiyor.
Bu saatin iddiası ölçülebilir olduğu için değerli. CIC mimarisi saniyede üç tam salınım yapar, yani saatte 21.600 yarım salınım. Mekanizma COSC sertifikalı. Lederer 2024’te işi daha da ileri götürdü ve Triple Certified Observatory’yi tanıttı: Cenevre, Glashütte ve Besançon rasathanelerinin üçünden birden geçen, üstüne COSC belgesi de taşıyan, yani dört ayrı kronometri belgesini aynı anda toplayan ilk kol saati. Aynı yıl Cenevre’den Kronometri Ödülü geldi. 2025’te Louis Vuitton Saat Ödülü finalistleri arasına girdi. 2026 için Cenevre Büyük Saatçilik Ödülü’nün Komplikasyon kategorisinde aday.
format_quote"Sertifika bir övgü değildir, bir itiraftır: ölçüldüm ve saklanacak bir yerim yok."
Hasan Bekmezci
Lederer’in yolu düz bir yol olmadı. 1990’da Charles Bond’un yerçekimi eşapmanını yeniden yorumladı. 1996’da bütün geleneksel kule saati üreticilerinin iklim koşulları yüzünden reddettiği bir işi üstlendi ve fırtınaya ve sıcağa dayanacak yirmi yedi anıtsal saat kurdu. 2011’de Gagarin’in uzayda geçirdiği süreye, yani yüz sekiz dakikaya bir turunu tamamlayan bir tourbillon yaptı. 2016’da Alman donanmasının bomba imha ekipleri için yüz bin gauss’luk manyetik alanda bile şaşmayan bir mekanizma geliştirdi. Bunların hiçbiri bir koleksiyon stratejisinin parçası değil. Hepsi aynı merakın farklı yıllardaki görüntüleri.
Saatin fiyatı 152.000 İsviçre frangı, vergi hariç. Üretimin tamamı 2027 yazına kadar ayrılmış durumda; bu, parayı ödemenin yetmediği o küçük saat sınıfına ait olmak demek. Yine de bu saatin asıl anlattığı şey fiyatı ya da nadirliği değil. Üç yüzyıl önce sorulmuş bir sorunun hâlâ cevaplanmaya değer bulunması ve o soruya cevap vermek için bir insanın kırk yılını vermeye razı olması.
Hassasiyet, saatçilikte çoğu zaman bir rakam olarak sunulur: günde şu kadar saniye. Oysa rakamın arkasındaki asıl mesele tekrarlanabilirliktir. Bir saatin bugün doğru olması kolaydır. Zor olan, yarın da, gelecek ay da, zemberek dolu ya da boşken de aynı şeyi yapmasıdır. CIC 39 InVerto’nun bütün mimarisi bu tek cümlenin etrafında kurulmuş. Kadranı kaldırıp mekanizmayı öne çıkarması da bir gösteriş hamlesi değil; sözünü nasıl tuttuğunu size göstermesi.
