Rasathanede Kırk Beş Gün: Zenith G.F.J. Calibre 135

Neuchâtel, 1950. Şehrin üstündeki tepede duran kantonal rasathanenin bir odasına, numaralandırılmış küçük mekanizmalar bırakılıyordu. Her biri orada kırk beş gün kalacaktı ve bu süre boyunca kimse onlara dokunmayacaktı. Sürenin sonunda bir isim değil, bir sayı açıklanırdı. O sayı küçüldükçe saat iyi, büyüdükçe kötü sayılırdı; ve bütün İsviçre saatçiliği her yıl o sayıya bakardı.

Yarışmanın işleyişi basit görünür, fakat acımasızdır. Saat rasathaneye teslim edilir ve kırk beş gün boyunca, dört ya da beş günlük on ayrı seri hâlinde ölçülür. Her seride mekanizmanın duruşu değişir: kadran yukarı, kadran aşağı, kurma kolu yukarı, kurma kolu sola, kurma kolu sağa. Araya iki ayrı sıcaklık girer, biri soğuk biri sıcak. Her gün aynı saatte okuma yapılır ve okunan şey saatin doğru olup olmadığı değildir. Okunan şey, saatin dünden ne kadar saptığıdır.

Aradaki fark önemlidir. Günde beş saniye ileri giden bir saat, her gün aynı beş saniyeyi veriyorsa düzeltilebilir; çünkü hatası bellidir ve ayar bunu kapatır. Bir gün iki, ertesi gün yedi saniye veren bir saat ise düzeltilemez. Rasathane de tam bunu ölçerdi. Günlük sapmanın ortalaması, duruş değiştikçe ortaya çıkan fark, en büyük iki okuma arasındaki açıklık, sıcaklık değiştiğinde yürüyüşün nasıl kaydığı ve saatin eski hızına geri dönüp dönmediği ayrı ayrı hesaplanır, hepsi ağırlıklandırılır ve tek bir sınıflandırma sayısına indirilirdi. Bu yüzden yarışmayı kazanmak doğru çalışmakla değil, aynı biçimde yanlış çalışmakla ilgiliydi.

Zenith bu sınava 1948’de tanıttığı bir mekanizmayla girdi. Calibre 135’i evin saatçisi Ephrem Jobin çizmişti ve tasarımın ayırt edici yanı, balansın alışılmadık büyüklüğüydü. Jobin, zembereği taşıyan bareli merkezden kaydırarak denge çarkına normalde bulamayacağı kadar yer açtı. Büyük ve ağır bir çark daha fazla ataleti olan bir çarktır, yani bir kez salınmaya başladıktan sonra yolundan çıkarılması zorlaşır. Yarışma için yapılan özel sürüm 135-O adını taşıyordu ve yalnızca rasathaneye gönderilmek üzere üretiliyordu.

Ayarı yapan iki isim vardı: Charles Fleck ve René Gygax. Sonuç, saatçilik tarihinde eşi az görülen bir seridir. Calibre 135-O, 1950’den 1954’e kadar beş yıl üst üste Neuchâtel’in kol saati kategorisinde birinci oldu ve kalibre toplamda iki yüz otuz beş kronometri ödülü topladı.

Zenith 2025’te bu mekanizmayı yeniden ele aldı ve G.F.J. adını verdiği koleksiyonun içine koydu. Harfler kurucusunun baş harfleridir: Georges Favre-Jacot, evi 1865’te Le Locle’de kurmuştu ve saatin referans numarası da 18.1865 ile başlar. Koleksiyon aynı yıl Cenevre Büyük Saatçilik Ödülleri’nde Kronometri Ödülü’nü aldı. Bu yılın modeli ise ikinci çift imzalı sürümdür; ilki Japon Naoya Hida ile yapılmıştı, bu seferki Kaliforniyalı J.N. Shapiro ile yapıldı ve 12 Kasım 2026’da tanıtıldı.

Joshua Shapiro markasını 2018’de Los Angeles’ta kurdu. Ondan önce okul müdürlüğü ve Amerikan tarihi öğretmenliği yapmıştı; guyoşe tezgâhını ve düz çizgi makinesini kendi kendine öğrendi. Guyoşe, bir deseni yüzeye basmak değildir. Parça tezgâha bağlanır, bir şablonun üstünde döner ve sabit duran kesici her turda metalden birkaç mikron alır. Desenin derinliği de aralığı da elin verdiği basınçla belirlenir, yani aynı makine aynı deseni iki kez tam olarak aynı çıkarmaz. Bu saatin gümüş kadranında üç ayrı desen vardır: dışarıda arpa tanesi, merkeze doğru sepet örgüsü ve altıdaki küçük saniyede Shapiro’nun kendi çizimi olan sonsuz örgü. Üçünün ışığı farklı kırması, kadranı bakış açısına göre üç ayrı yüzeye böler. Aralarındaki sınırları çizen halkalar, indeksler ve iki imzanın durduğu plaka on sekiz ayar pembe altındandır.

Shapiro’nun işi kadranla bitmedi. Arka kapaktan görünen köprüler de onun elinden geçti ve üstlerine damaskeen denen bir bitiriş uygulandı. Damaskeen, Amerikan cep saatlerinin on dokuzuncu yüzyıl sonundaki imzasıdır; İsviçre’nin Cenevre çizgilerine karşılık gelir, fakat fırçayla değil guyoşe tezgâhında kesilir ve bu yüzden yüzeyde düz çizgiler değil dalgalar bırakır. Köprüler desen kesildikten sonra rodyum kaplanır.

Bir rasathane ayarcısıyla bir guyoşe ustasını aynı masaya oturtsanız, ikisi kendi sınırını anlatırdı. Ayarcı şunu söylerdi: benim işimin tamamı görünmez. Kırk beş gün boyunca ne yaptığımı kimse göremez, ben de göremem; elimde yalnızca her sabah yazılan bir rakam sütunu vardır ve o sütunun düz inmesini sağlamaya çalışırım. Guyoşe ustası tersini söylerdi: benim işimin tamamı görünür, başka hiçbir şeyi yoktur. Bir turda elim ağır gelirse çizgi derinleşir, gümüş plaka çöpe gider ve baştan başlarım. Ayarcı cevap verirdi: o hâlde ikimiz de aynı şeyi yapıyoruz, çünkü ikimizin de işinde geri alma yok. Guyoşe ustası da eklerdi: fark şu ki senin hatanı bir rakam söylüyor, benimkini herkes görüyor.

Rakamlar şöyle. Kasa on sekiz ayar pembe altındandır, otuz dokuz virgül on beş milimetre çapında ve on virgül beş milimetre kalınlığındadır; kulak arası kırk beş virgül yetmiş beş milimetre, su geçirmezlik elli metredir. Önde ve arkada safir cam vardır. İçerideki Calibre 135 yüz elli yedi parçadan oluşur, saatte on sekiz bin salınım yapar, yani saniyede iki buçuk, ve tam kurulduğunda yetmiş iki saat çalışır. Denge çarkı büyüktür ve ataleti ayarlanabilir; saç yayı Breguet kıvrımlıdır. Raket, Charles Fleck’in çift oklu çizimini taşır. Saniye durdurma düzeneği vardır. Mekanizma COSC sertifikalıdır ve günde artı eksi iki saniye içinde ayarlanır. Kalibre bu hâliyle 1948’deki hâlinin aynısı değildir; Zenith mimariyi koruyup imalat toleranslarını ve malzemeleri yenilemiştir. Saat üç ayrı kayışla birlikte veriliyor; tokası on sekiz ayar pembe altındandır ve üstüne G.F.J. harfleri kazınmıştır. Yirmi beş adetle sınırlandı ve fiyatı 68.900 İsviçre frangı.

Bu saate bakarken akla gelen şey şu olabilir. İnsanın elinden çıkan hiçbir şey kusursuz değildir ve bunu en iyi bilen de yarışmayı düzenleyenlerdi. Neuchâtel kimseye sıfır vermedi, veremezdi; yalnızca kimin hatasının daha düzenli olduğunu ölçtü. Kaliforniya’daki tezgâhta da durum aynıdır, çünkü elin basıncı hiçbir turda bir öncekinin tam karşılığı olmaz. İkisinin ortak yanı, hatayı yok etmeye değil onu terbiye etmeye çalışmaktır. Yaratıcı, insanı yanılabilir yarattı; insana verdiği şey ise yanılgısını ölçecek aklı ve onu daraltacak sabrı oldu. Bu kadranın altındaki mekanizma, o sabrın yetmiş sekiz yıl önce yazılmış bir kaydıdır.

Saat, üreticisinin kendi sayfasında: Zenith, G.F.J. Calibre 135