Kendi Kendisiyle Düet Yapan Kuş: Christopher Ward C1 Bel Canto Lucia

Napoli, 26 Eylül 1835. Teatro di San Carlo’nun altı katlı localarında o akşam Donizetti’nin yeni operası vardı ve Lucia’yı Fanny Tacchinardi-Persiani söylüyordu. Eserin en bilinen yeri, kızın aklını yitirdiği sahnedir. Donizetti o sahnede sopranoya eşlik etsin diye cam armonika yazmıştı, yani ıslatılmış parmakla çalınan dönen cam kâselerden kurulu tuhaf aleti. Prömiyerde o bölüm flüte verildi ve dünyanın o günden beri dinlediği hâli bu oldu. Sahnede iki ayrı ses birbirini kovalar: soprano bir cümle söyler, flüt onu tekrarlar, sonra ikisi üst üste biner ve aynı anda iki ayrı perdeden ilerler. Dinleyenin aklına hep aynı şey gelir. Kuş sesi. Fakat burada ters bir durum vardır, çünkü bir kuşun bunu yapmak için iki icracıya ihtiyacı yoktur.

Kuşlarda ses teli yoktur. İnsanın gırtlağındaki o iki kıvrımın karşılığı kuşta bambaşka bir yerde durur: göğsün derinliğinde, soluk borusunun ikiye ayrılıp iki bronşa dönüştüğü çatalda. Bu organa siringa denir ve yalnızca kuşlarda bulunur. Yerinin önemi şuradadır. Soluk borusu tek bir borudur, ama çatalın altında iki boru vardır ve siringa tam o ayrımın üstüne oturur. Yani ses üreten yapı tek değil, çifttir; iki kolun her birinde kendi zarları, kendi kasları ve kendi hava akışı bulunur.

Ötücü kuşlarda bu iki kol birbirinden bağımsız çalıştırılabilir. Sonucu, tek bir kuşun aynı anda iki ayrı perdeden ses çıkarabilmesidir. Etki ilk kez 1947’de belgelendi: Kuzey Amerika’nın taklitçi kuşlarından Toxostoma rufum’un ötüşü spektrograma dökülünce, tek bir kuşun sesinde aynı anda iki ayrı çizgi olduğu görüldü. En bilinen örnek orman ardıcıdır. Hylocichla mustelina, cümlesini kapatırken alçak bir tril tutar ve onun üstüne yüksek, süzülen bir hat bindirir; yani kendi kendisine eşlik eder. Siringa ayrıca bir hava kesesinin içinde durur, dolayısıyla çevresindeki basınç da aletin parçasıdır. Kuş, hecelerin arasında aldığı çok kısa nefeslerle uzun bir cümleyi soluğu kesilmeden sürdürür.

Christopher Ward’ın Bel Canto ailesi adını İtalyan operasının o güzel söyleme okulundan alıyor ve tek bir iş yapıyor: her saat başı, kimse bir düğmeye basmadan, küçük bir çekiç bir gonga vuruyor ve tek bir re notası duyuluyor. Saatçilikte buna sonnerie au passage deniyor, yani geçerken çalan. Bu modelin adı C1 Bel Canto Lucia ve doğrudan Donizetti’nin kahramanından geliyor. Kadranı ise Londra’daki Mr Jones Watches ile birlikte yapılmış.

Kadrandaki kuş süs değil. Kuyruğu, her saat başı gonga vuran çekicin kendisi. Gagası ise çalma düzeneğinin açık mı kapalı mı olduğunu gösteriyor: dörtteki itecek bastırıldığında, kolon çarkının üstüne oturtulmuş bir uğur böceği dönüyor ve gaga açılıyor ya da kapanıyor. Gaga açıkken kuş ötüyor. Burada çizim, mekanizmanın üstüne sonradan serilmiş bir örtü değil; çizimin parçaları mekanizmanın parçaları.

Saati gösteren kadranın yüzeyi fumé: ortası açık, kenara doğru koyulaşıyor ve ışınsal bir desenle bitiyor. Üzerinde uygulanmış indeksler ve cilalı iki ibre var, saniye yok. Bakan kişinin aklına ister istemez doğmakta olan bir güneş geliyor. Çevresinde mavi zeminli, beyaz yapraklı, sarı göbekli çiçek kümeleri; altta iki ayrı yeşil tonunda çimen; sağda, kuşun başının az yukarısında o uğur böceği. Kuşun gagası, tüyleri ve kuyruğu altın kaplamalı hatlarla birbirinden ayrılmış ve ışık döndükçe parlayan şey o hatlar oluyor.

Sahneyi çizen kişi illüstratör Andy Wilx. İçine bakılabilecek bir dünya kurmak istediğini, mekanizmayla cam arasında o kadar çok boşluk bulunduğu için gerçek bir derinliği olan bir tasarım yapabildiğini söylüyor. Ortaya çıkan manzara altı ayrı pirinç parçadan kuruluyor. Parçalar Londra’ya, Mr Jones Watches’ın atölyesine gidiyor ve renkler orada tampon baskıyla veriliyor. Lucia’da on dokuz ayrı renk var; her rengin kendi kalıbı ve kendi ayrı basışı var, yani manzara birkaç milimetrelik parçaların üstünde kat kat kuruluyor. Kuşu çerçeveleyen hatlar altın kaplanıyor. Boyanan parçalar sonra Biel’e, Christopher Ward’ın atölyesine dönüyor ve mekanizmanın üstüne orada monte ediliyor.

Londra’daki baskı ustasıyla Biel’deki saatçiyi aynı masaya oturtsanız, konuşma herhâlde şöyle giderdi. Baskıcı önce kendi sınırını anlatırdı: on dokuz basışın her biri bir öncekinin üstüne kılı kırk yaran bir hassasiyetle oturmak zorunda, çünkü tek bir kayma olduğunda kuşun gözü iki yerde birden çıkar ve parça çöpe gider. Saatçi buna karşılık kendi sınırını koyardı: senin boyadığın parçayı ben bir çekicin ucuna takıyorum; o kuyruk yıllar boyunca her saat başı bir gonga vuracak ve her vuruşta aynı kuvveti verecek. Baskıcı bunu tamamlardı: yani benim rengim senin darbene dayanacak. Saatçi de son sözü söylerdi: ve benim darbem senin rengini bozmayacak. İkisi aslında aynı şeyi söylüyor. Bir saatte süs ile işlev ayrı iki şey değildir; çoğu zaman aynı parçanın iki ayrı sorumluluğudur.

Rakamlar şöyle. İçerideki kalibre FS01-2 ve markanın teknik direktörü Frank Stelzer’in elinden çıkmış. Stelzer’in buluşu, Christopher Ward’ın atlayan saat mekanizmasının her saat başı yaptığı ani hareketin bir çalma düzeneğine çevrilebileceğini görmek olmuş. FS01-2 bu kez Sellita’nın yeni SW200-2 Power+ temeli üstüne kuruluyor; güç rezervi altmış beş saate çıkıyor, frekans saniyede dört salınımda kalıyor ve günlük sapma eksi beş ile artı on iki saniye arasında tutuluyor. Dişli dizisi yeniden hesaplanmış, barela ile zemberek yeniden çizilmiş, otomatik kurma düzeni ve balans takımı yenilenmiş. Kasa kırk bir milimetre, 5. sınıf titanyumdan ve markanın Light-catcher adını verdiği biçimde; kulak arası kırk sekiz milimetre, yükseklik on dört virgül otuz bir milimetre. Üstünde kutu biçiminde safir cam var, yani düz bir cam değil, kenarları dik inen kalın bir kubbe; manzaraya hiçbir yerinden kesilmeden bakılabilmesinin sebebi bu. Arka kapakta Christopher Ward x Mr Jones Watches gravürü bulunuyor. Marka, kasanın çalma sesini güçlendirecek biçimde tasarlandığını söylüyor. Fiyat, deve rengi İtalyan derisi kayışla 5.195 avro; Consort bileklikle 5.615 avro.

Bir kuşun ötmek için gonga ihtiyacı yok. Göğsündeki çatal, iki kollu o küçük organ, kendisine yeter; ve o çatalı tasarlayan kuş değil, Yaratıcı’dır. Saatin ise ötebilmek için kuşun biçimine ihtiyacı var: çelikten bir kuyruğa, bir gonga ve o gongu her saat başı kendiliğinden bulan bir düzeneğe. Arada duran insan ikisini de tek başına yapamıyor. Yapabildiği şey bakmak, saymak ve taklit etmek; sonra da taklidini kolunun üstünde taşıyıp her saat başı aslını hatırlamak.

Saat, üreticisinin kendi sayfasında: Christopher Ward, C1 Bel Canto Lucia