Dünün Geleceği: Neuchâtel, Yazan Çocuk ve Hautlence RETROVISION 64

Neuchâtel gölün kıyısında, sarı bir taştan kurulmuş bir şehir. Taş yakındaki Hauterive ocaklarından geliyor ve güneş vurduğunda şehre tereyağından yontulmuş gibi bir görüntü veriyor; bu benzetme o kadar çok tekrarlanmış ki artık şehrin kendi hakkında anlattığı bir şaka hâline gelmiş.

Kanton, İsviçre saatçiliğinin kalbi. Le Locle ve La Chaux-de-Fonds yukarıdaki vadide duruyor ve on dokuzuncu yüzyıldan yirminci yüzyılın ortalarına kadar Neuchâtel Gözlemevi’nin kronometre yarışmaları, hassasiyetin ne demek olduğunu tarif etti. Bir saatin iyi olup olmadığına burada karar veriliyordu.

Ama şehrin en şaşırtıcı nesnesi bir saat değil. Müzede duran üç oyuncak.

Pierre Jaquet-Droz, oğlu Henri-Louis ve yardımcıları Jean-Frédéric Leschot, 1768 ile 1774 arasında üç otomat yaptılar. Biri org çalıyor, biri resim çiziyor, biri yazıyor. Üçü de hâlâ çalışıyor ve ayda bir gün halkın önünde harekete geçiriliyor.

En çok konuşulan, yazan olanı. Yaklaşık altı bin parçadan oluşan bir çocuk figürü, kaz tüyünü mürekkebe batırıyor, fazlasını silkeliyor, kâğıda eğiliyor ve yazıyor. Gözleri yazdığı satırı takip ediyor, eli satır sonunda alta iniyor.

Asıl mesele ne yazdığı değil. Yazdığı metin, arka tarafta üst üste dizilmiş kamlarla belirleniyor. Kırk kadar karakterlik bir metin, kırk kamlık bir yığın olarak kuruluyor ve kamlar değiştirildiğinde çocuk başka bir şey yazıyor. Yani makine bir metni ezberlemiyor; bir metni bir biçim olarak saklıyor ve o biçim değiştirilebiliyor.

Bu, 1774 yılının akıllı makine tasavvuru. On sekizinci yüzyılda bir insan, düşünen bir aleti hayal etmeye kalkıştığında elindeki malzeme kam, yay ve dişliydi; o yüzden düşünen aleti yazan bir çocuk olarak tasarladı.

Yaklaşık iki yüz yıl sonra aynı iş bambaşka bir malzemeyle yapıldı. Altmışlı yılların bilimkurgu dizileri, geleceğin haberleşme aracını küçük, kapaklı bir kutu olarak çizdi. Kapağı açılıyor, içindeki ızgaraya konuşuluyor, uzaktaki biri duyuyordu. O kutu da kendi çağının malzemesinden yapılmıştı: transistör, hoparlör, metal ızgara.

İkisi de yanıldı ve ikisi de haklı çıktı. Yazan çocuk düşünmüyordu, ama davranışın bir biçim olarak saklanabileceğini gösterdi ve bugün program dediğimiz şeyin atası oldu. Kapaklı kutu bir uzay gemisinde kullanılmadı, ama cebimize girdi; sonra kapağını da kaybedip düz bir cam levhaya dönüştü.

Hautlence’in adı bir anagram. Harfleri yeniden dizdiğinizde Neuchâtel çıkıyor.

Marka her yıl Watches & Wonders’da bir konsept saat gösteriyor ve 2026’da gösterdiği parçanın adı RETROVISION ’64. Saat, altmışlı yılların o kapaklı haberleşme aygıtını bileğe taşıyor. Kapağı kaldırdığınızda iki gösterge görünüyor: üstte yuvarlak bir dakika kadranı, altta ise on iki gözlü doğrusal bir saat şeridi.

Şerit, konsol lambası gibi çalışıyor. Bir sıra pencere var ve altlarında bir rakam yazıyor; içinde bulunduğunuz saatin penceresi turuncu yanıyor, diğerleri siyah kalıyor. Saat başında turuncu bir yana atlıyor. Bu doğrusal sıçramalı saat düzeni Agenhor ile birlikte geliştirilmiş.

Müzede otomatları ayda bir çalıştıran bir uzmanla, bu konsepti monte eden bir saat ustası konuşsa ortak bir noktada buluşurlardı.

Uzman şöyle derdi: ziyaretçiler hep aynı soruyu soruyor, bu çocuk düşünüyor mu diye. Hayır, düşünmüyor. O yalnızca bir biçim tutuyor ve biçim de bir kam yığını. Şaşırtıcı olan yazması değil; 1774’te birinin, davranışın bir şekil olarak saklanabileceğini görmüş olması.

Usta da şöyle derdi: benim sıçramalı saatim de aynı fikir. Saatin içinde zeki bir şey yok. Bir kam var ve o kam tek bir talimatı saklıyor: saat başında bir hane ilerle. Biz hiçbir zaman karar veren bir makine yapmadık; birinin önceden verdiği kararı hatırlayan makineler yapıyoruz.

Rakamlar şöyle. Kasa altmış bir virgül iki milimetreye kırk bir virgül sekiz milimetre ölçüsünde ve on beş virgül altı milimetre yüksekliğinde; beşinci sınıf titanyumdan yapılıyor ve üzerine 5N ile kahverengi PVD kaplama uygulanıyor. Dakika kadranını yuvarlak bir safir, saat şeridini dikdörtgen bir safir örtüyor ve ikisi de yansıma önleyici işlem görmüş; arka kapak da safir. Taban kadran nikel gümüşten, dakika kadranı turuncu, yeşil ve beyaz lakla işleniyor ve rakamlar Globolight. Saat şeridi doğrudan kasanın içine oturtulmuş, yüzeyi oksitlenmiş ve rakamları turuncu laklı. Kayış siyah kauçuk, toka titanyum.

İçeride imalathanenin kendi D50 kalibresi çalışıyor: otomatik kurmalı, bir dakikalık uçan turbiyonlu ve turbiyonun spirali çift. Spiraller imalathanede üretiliyor, ki bunu dünyada yapabilen az sayıda yer var. Montajı H. Moser & Cie ustaları üstleniyor. İki yüz otuz dokuz parça, saniyede üç salınım, yetmiş iki saat güç rezervi ve otuz metre su geçirmezlik. Üretim üç adet, fiyat yüz yirmi bin İsviçre frangı.

Bir saat neden bir oyuncağa benzesin ki?

Belki de bu soru yanlış. Jaquet-Droz’un yaptığı şey de bir oyuncaktı; salonlarda gösteriliyor, insanları eğlendiriyordu. Ama o oyuncak, bir fikri taşıdığı için iki yüz elli yıl sonra hâlâ konuşuluyor. Ciddiyet konunun ağırlığından değil, içindeki fikrin sağlamlığından geliyor.

RETROVISION ’64 de aynı yerde duruyor. Görünüşü bir çocukluk hatırasını taklit ediyor, içindeki mekanizma ise ciddi bir iş. Turbiyon kafesi dakikada bir tur atıyor, çift spiral dengeyi daha kararlı tutuyor, saat şeridi her altmış dakikada bir sıçrıyor. Dışarıdan bakan bir şaka görüyor; kapağı kaldıran bir mühendislik görüyor.

Buradan çıkan düşünce, geleceğe dair bütün tahminlerimizi kapsıyor.

İnsan hayal ederken sıfırdan başlamıyor. Elinde ne varsa onu büyütüyor, birleştiriyor ve biraz ileri atıyor. Bu yüzden on sekizinci yüzyılın geleceği kamlardan, altmışlı yılların geleceği transistörlerden, bugünün geleceği ise ekranlardan yapılmış. Hepimiz, gördüğümüz parçaların yeni bir dizilişini hayal ediyoruz.

Bu bir eksiklik değil, bir tarif. İnsanın yaratıcılığı yeniden düzenlemedir; var olmayan bir biçimi yoktan çıkarmak değil. Kam, tüy kalemi, transistör, spiral yay; hepsi bulundu, icat edilmedi. Yaratan örneği olmayanı var ediyor, insan ise verilenleri yeni bir düzene koyuyor ve buna icat diyor.

Neuchâtel bunu iki kez yaptı. Bir kere 1774’te, sarı taştan bir şehirde, yazan bir çocukla. Bir kere de 2026’da, adını o şehrin harflerinden alan bir markayla ve altmışlı yılların hayalini bileğe takarak. İkisinin arasında iki yüz elli yıl var ve ikisi de aynı şeyi söylüyor: geleceği hayal ederken aslında bugünü tarif ediyoruz.

Saatin kendi sayfası: Hautlence, RETROVISION 64