Zamanın Tersine Akan Oku: Van Cleef & Arpels Lady Arpels Heures Florales

Eylül’ün son günlerinden birinde, sabahın yedisinde, Napoli Körfezi’nin üzerinde ince bir sis duruyordu. Küçük bir deniz biyolojisi teknesinin güvertesinde iki genetikçi, Dr. Elena Rossi ve hücresel rejenerasyon uzmanı Dr. Kaan Vural, gece boyunca topladıkları örnekleri ayıklıyorlardı. Kıç taraftaki masada duran mikroskobun ekranında, bir santimetreden küçük, cam kadar şeffaf bir yaratık duruyordu.

Zamanın okuna bakar mısın Kaan, dedi Dr. Elena. Evrendeki her şey entropiye boyun eğer. Kırılan bir bardak kendi kendine toplanmaz. Yaşlanan bir insan çocukluğuna geri dönmez. Fizik de biyoloji de bize aynı şeyi söyler: zaman tek yönlü bir yoldur ve o yolda geri vites yoktur.

İşte bu küçük canlı o yolda U dönüşü yapıyor, diye karşılık verdi Dr. Kaan Vural. Turritopsis dohrnii aç kaldığında, yaralandığında ya da yaşlandığında ölmeyi seçmiyor. Bedenini küçültüyor, çan biçimini kaybediyor, yetişkin kas ve sinir hücrelerini tek tek çözüyor. Sonra kendini okyanus tabanına çapalıyor ve bir bebek polip olarak yeniden kuruluyor. Hücre biyolojisinde buna transdiferansiyasyon deniyor; olgunlaşmış bir hücrenin kimliğini bırakıp bambaşka bir hücreye dönüşmesi. Zaman onun için ileri gitmiyor, dairesel bir döngüde dönüyor.

Bunu kavramak için insanın alışkanlıklarını zorlayan birkaç benzetmeye ihtiyaç var. Yaşlanmış bir gökdelenin yıkılıp moloza dönüşmek yerine kendi betonunu moleküler düzeyde eritmesini, o betonu yeniden çimento ve tuğla haline getirmesini ve aynı malzemeyle temelini baştan atmasını düşünün. Ya da sonuna gelmiş bir kasetin çöpe gitmek yerine mekanik bir yayla ilk saniyesine kadar geri sarıldığını hayal edin. Ya da yaşlanmış bir ağacın yapraklarından gövdesine kadar her parçasını yeniden tek bir tohuma indirgediğini hayal edin. Üçü de imkânsız görünür ve üçü de bu denizanasının bedeninde olan şeyin kaba birer taslağıdır.

Bu yaratık ölümsüz değildir. Yenir, hastalanır, ezilir. Ama kendi yaşlanmasına karşı elinde bir kapı vardır ve o kapıyı açmayı bilir.

İnsanlık zamanı ölçmek için çoğunlukla göğe baktı. Bir kez de toprağa bakan oldu. 1751’de İsveçli botanikçi Carl Linnaeus, Philosophia Botanica adlı kitabında tuhaf bir öneride bulundu: her biri günün belli bir saatinde açılan ve belli bir saatinde kapanan türlerden bir bahçe kurmak. Bu bahçeye bakan kişi akrebe değil çiçeklere bakarak vakti okuyabilecekti. Linnaeus bu düzene çiçek saati adını verdi. Öneri kâğıt üzerinde kaldı, çünkü çiçekler enlemi, havayı ve bulutu dinler ve bir çark dizilimi kadar itaatkâr değildir.

Van Cleef & Arpels, Lady Arpels Heures Florales modelinin ilham kaynağı olarak doğrudan Linnaeus’un o bahçesini gösteriyor. Otuz sekiz milimetrelik beyaz altın kasanın içinde geleneksel anlamda akrep ve yelkovan yoktur. Sedef bir zeminin üzerine, pembe altından dallar ile kalsedon, turkuaz, lapis lazuli ve malakitten yapraklar arasına on iki adet çiçek yerleştirilmiştir. Saati okumak için açık duran çiçekleri saymanız yeterlidir.

Mekanizma otomatik kurmalıdır ve asıl iş, Cenevre’deki kendi saatçilik atölyelerinde geliştirilen otomat modülünde döner. Kadran üzerinde iki yüz yirmi altı dekoratif öğe vardır ve bunların yüz altmış altısı hareketlidir. Her saat başında çiçekler rastgele bir sırayla kapanır ve açılır. Aynı sıralama bir daha tekrarlanmaz, dolayısıyla altmış dakikanın her biri kadranda bir daha görmeyeceğiniz bir manzara bırakır. Dakikalar ise kadranda değil, kasanın yan yüzüne açılmış ince bir pencerede, dönen bir disk üzerinde okunur. Bileğinizi hafifçe çevirmeniz gerekir ve bu küçük hareket, saate bakmayı bir alışkanlık olmaktan çıkarıp bir tercihe dönüştürür.

Yapılan iş saatçilikten çok bahçıvanlığa benzer. Her çiçeğin yaprakları ayrı ayrı kesilir, taşlanır ve menteşelenir. Her birinin altında, yaprağı milimetrenin onda biri hassasiyetinde iten bir kol durur. Pırlantalar, sarı safirler ve dallar arasında dolaşan ışık, kadranı sabit bir resim olmaktan çıkarır ve saatte bir yenilenen canlı bir tabloya dönüştürür.

Kapanıp yeniden açılan bu yapraklara bakan biri, Napoli Körfezi’nin altındaki o şeffaf yaratığı anımsayabilir. Benzetme saatçinin iddiası değil, seyredenin okumasıdır. Ama her iki yerde de aynı soru durur: yenilenme nereden geliyor? Bir denizanasının kendi hücrelerini çözüp yeniden kurma bilgisi o hücreye kendiliğinden gelmedi. Bir mekaniğin altmış dakikada bir yeni bir manzara üretmesi de tesadüfen olmadı; birinin oturup her yaprağın açısını hesaplaması gerekti.

İnsan ikisine birden baktığında, ömrünün yalnızca aşınan bir doğru çizgi olmadığını düşünmeye başlar. Yenilenme, hayatın içine sonradan eklenen bir istisna değildir. Yaratıcı onu en baştan koymuştur ve en küçük canlının hücresinde bile çalışır halde durmaktadır.

Lady Arpels Heures Florales, zamanın yalnızca aşındıran bir süreç olmadığını hatırlatır. Kadranda açılan bir yaprağı izlerken aklınıza gelen şey geçip giden bir saat değil, yeniden kurulan bir bahçedir.

Saatin üreticisinin kendi sitesindeki sayfası: Van Cleef & Arpels, Lady Arpels Heures Florales