1908 baharında St. Petersburg’un dondurucu kış soğuğu yerini Neva Nehri’nin çözülen buzlarına bırakırken, Kışlık Saray’ın avlusuna bir fayton yanaştı. Çar İkinci Nikolay’ın muhafızları, Bolşaya Morskaya Sokağı 24 numaradaki ünlü atölyeden gelen kadife kutuyu hürmetle kabul ettiler. Kutunun içinde, Çar’ın annesi Dul İmparatoriçe Mariya Feodorovna’ya Paskalya hediyesi olarak sunulan bir zanaat mucizesi vardı: 1908 İmparatorluk Tavus Kuşu Yumurtası.
Mariya Feodorovna, Kışlık Saray’da hayranlıkla izlediği on sekizinci yüzyıl yapımı devasa Tavus Kuşu Saati’ne tutkuyla bağlıydı. İngiliz kuyumcu James Cox’un yaptığı, Potemkin’in Büyük Katerina’ya hediye ettiği ve bugün Hermitage’ın en görkemli otomatı olan o saatti. Peter Carl Fabergé bu tutkuyu biliyordu ve atölyenin usta otomatçısı Dorofeyev’e imkânsıza yakın bir görev verdi: o salon ölçeğindeki gösteriyi avuç içine sığdırmak. Dorofeyev, kuşun kendisi ve prototipleri üzerinde tam üç yıl çalıştı. Bir zanaatın ölçüsü, ne kadar büyük yapabildiği değil, aynı şeyi ne kadar küçültebildiğidir.
Yumurtanın dış kabuğu tek parça saydam kaya kristalinden oyulmuş, altın yaldızlı gümüş tellerle sarılmıştı. Tepesindeki klipsten açıldığında iki yarıya ayrılıyor, her yarı Rokoko üslubunda bir montürle çerçeveleniyordu. İçeride, çiçekleri mine ve değerli taşlardan yapılmış, gravürlenmiş altından bir ağaç vardı ve dallarında yüz on milimetre boyunda, altın ve mine işi mekanik bir tavus kuşu tünemişti.
Otomatın çalışma prensibi de burada saklıydı: mekanizma ağaçta değil, kuşun kendi gövdesindeydi. Tavus kuşu dallardan alınıp kuruluyor, düz bir zemine bırakıldığında mağrur bir edayla yürümeye başlıyor, başını sallıyor ve mine kaplı kuyruğunu bir yelpaze gibi açıp kapatıyordu. Elektriğin ve dijital mikroskobun olmadığı bir yılda, sadece büyüteçler, el eğeleri ve saatçi tornalarıyla.
Aradan geçen bir asırda imparatorluklar yıkıldı, haritalar değişti, yumurta el değiştirdi. 1927’de Sovyet devletinin Antikvariat’ı tarafından dokuz İmparatorluk yumurtasıyla birlikte Londra’daki Wartski’ye satıldı; 1949’da İsviçreli Dr. Maurice Sandoz aldı ve 1955’te Lozan’daki Édouard ve Maurice Sandoz Vakfı’na bağışlandı. Bir Rus Paskalya hediyesi, bugün bir İsviçre vakfının vitrininde duruyor.
Fabergé o 1908 otomatının büyüsünü bir kol saatine taşımak istediğinde, bağımsız saatçiliğin en aykırı mekanizma mimarına gitti: Cenevre’deki Agenhor atölyesinin kurucusu Jean-Marc Wiederrecht’e. Kalibre ve komplikasyon bu saat için sıfırdan, yalnızca Fabergé’ye özel geliştirildi ve iki ayrı patent başvurusu taşıyor.
Wiederrecht geleneksel akrep ve yelkovan ezberini bütünüyle attı. Kadranda klasik bir dakika ibresi yoktur; dakikaları kadranın sol alt köşesinde oturan, elde oyulmuş bir tavus kuşunun açılan kuyruğu gösterir. İşin zor kısmı da burada: kuyruğu oluşturan dört tüyün her biri aynı anda hareket eder, fakat her biri farklı bir hızla. Bir yelpazenin açılışını taklit etmek kolaydır; onu dört ayrı hızla ve tek bir zembereğe bağlı olarak yapmak başka bir iştir.
Dakika altmışa vardığında tüyler bir salise içinde kusursuz bir uyumla kapanır ve kuyruk sıfıra döner. Bu retrograd sıçrama, kadranın en dramatik anıdır ve saatte bir kez yaşanır.
Akrep işlevi ise merkezden tamamen kaldırılmıştır. Saatler, kadranın dış çeperinde dönen sedef bir halka üzerinde yazılıdır ve bu halka saat yönünün tersine döner; zaman, saat 3 yönündeki kurma tacının hizasında duran rakamdan okunur. Halka doğrudan zemberek tamburuna bağlanmıştır, çünkü bu kadar geniş bir kütleyi düzgün ve sarsıntısız çevirmenin başka yolu yoktur. Ve tüylerin açılışı da o halkanın dönüşüne bağlıdır: saat ilerledikçe kuyruk açılır. Zamanı bir ibreyle göstermek bilgi verir; bir kuyruğun açılışıyla göstermek ise onu izlemeye mecbur bırakır.
format_quote"Bir zanaatın ölçüsü, ne kadar büyük yapabildiği değil, aynı şeyi ne kadar küçültebildiğidir."
Hasan Bekmezci
Bu mekanik tiyatro, bir mücevher kasasının içinde duruyor ve o kasa da en az mekanizma kadar konuşkan.
Kasa otuz sekiz milimetre çapında ve platin. Bezeline elli dört adet parlak kesim pırlanta mıhlanmış, toplam bir virgül seksen üç karat. Kadran on sekiz ayar altın ve üzerinde üç ayrı taş ailesi var: yüz yirmi yedi parlak kesim pırlanta, otuz bir Paraiba turmalini ve elli yedi tsavorit. Yani tavus kuşunun ayaklarının dibindeki o yeşil ve turkuaz denizi bir boya ya da mine değil, tek tek mıhlanmış taşlar. Bir kuşun tüylerindeki rengi taklit etmenin en dürüst yolu, o rengi taşımaktır.
Camı kubbelidir; kadrana bakarken elinizde bir çakıl taşı tutuyormuş hissi verir, çünkü kubbe hem büyütür hem yumuşatır. Arka kapak safir ve elden kurmalı kalibrenin bütün bitişleri açıkta.
Bu sentez 2015’te Cenevre’de karşılığını buldu: Lady Compliquée Peacock, saatçiliğin en prestijli töreni olan Grand Prix d’Horlogerie de Genève’de Ladies’ High-Mech ödülünü kazandı. Bir mücevher evinin mekanik bir ödül alması, o evin kuyumcu değil saatçi olarak da tartıldığı anlamına gelir.
format_quote"Zamanı bir ibreyle göstermek bilgi verir; bir kuyruğun açılışıyla göstermek ise onu izlemeye mecbur bırakır."
Hasan Bekmezci
Lady Compliquée Peacock; Peter Carl Fabergé’nin 1908’de bir yumurtanın içine sakladığı otomattan, Jean-Marc Wiederrecht’in modern dişli geometrisine uzanan bir hattın son halkasıdır.
Ve iki eser arasında bir asır olmasına rağmen ikisi de aynı şeyi yapar: zamana bakmayı bir ihtiyaç olmaktan çıkarıp, her saat başı yeniden açılan bir gösteriyi izlemeye dönüştürür.
format_quote"Bir mücevher evinin mekanik bir ödül alması, o evin kuyumcu değil saatçi olarak da tartıldığı anlamına gelir."
Hasan Bekmezci
