Evrensel Dans, Saklı Tavan ve İnsan Gözü: Voutilainen 28GML SOUYOU

Karanlık, dondurucu ve sonsuz bir uzay boşluğunun içinde saatte yaklaşık yüz yedi bin kilometre hızla savrulan bir dünya üzerindeyiz. Bu devasa dönüşün ortasında, her şeyin ritmini belirleyen muazzam bir kütle duruyor: Güneş.

Big Bang’den yaklaşık dokuz milyar yıl sonra, uzaydaki gaz ve toz bulutlarının kendi üzerine çökerek yoğunlaşmasıyla tutuşan bu devasa hidrojen ve helyum fırını, tesadüfen oraya yerleşmiş sıradan bir sıcaklık kaynağı değildir. Güneş, kütle çekim gücüyle Merkür’den Neptün’e kadar akıl almaz ağırlıktaki gezegenleri büyüleyici bir senfoniyle etrafında toplar.

Peki nedir bu gaz ve toz bulutu dediğimiz şey? Bunlar nasıl bir araya gelir? Astrofizikçilerin toz dediği şey, evde süpürgeyle topladığımız gündelik toz değildir. Yıldızların patlamasıyla uzayın derinliklerine saçılan demir, karbon, silisyum ve hidrojen zerreleridir.

Şimdi durup düşünelim. Bir mutfak tezgâhının üzerine un, şeker ve yağ koyup sabaha kadar bekleseniz ne olur? Hiçbir şey. Bir milyon yıl bekleseniz ne olur? Yine hiçbir şey. Çünkü o zerrelerin arasında kendi kendine bir araya gelip bir pasta oluşturacak içsel bir irade, onları birbirine doğru çekecek bir kuvvet yoktur.

Peki uzay boşluğuna darmadağınık saçılmış bu taneler nasıl oluyor da aniden birbirini fark edip birleşmeye karar veriyor?

İşte orada, maddenin özüne nakşedilmiş kimyevî bir meyil devreye girer. Yaratıcı, o cansız atom parçacıklarının kalbine öyle bir çekim koymuştur ki, adeta birbirine tutkun iki sevdalı gibi uzayın karanlığında bir kavuşma arzusuyla birbirlerine doğru koşarlar. Fizikçilerin kütle çekim kuvveti deyip soğuk formüllere hapsettiği şey, aslında o mikroskobik zerrelerin bağrına üflenmiş bir cazibedir. Cansız, şuursuz iki atom parçacığına git ve diğerine sarıl emrini veren, o çekim kuvvetini o zerrelerin kalbine koyan kimdir?

Dahası var. O aynı maddeleri alıp aynı uzay koşullarında tekrar bir araya koysanız, yine aynı hassasiyette yaşama imkân tanıyan bir Güneş çıkar mıydı? Yoksa milimetrik bir sapmayla kendi içine çöküp bambaşka bir sona mı varırdı?

O meyil ve kütle çekimi sayesinde sıkışan maddeler ısınır; ısındıkça devasa bir merkeze dönüşür ve nihayetinde hidrojen çekirdekleri füzyonla tutuşup Güneş’e dönüşür.

Peki tutuşan bu dev hidrojen fırını sonra ne yaptı? Güneş kendi kendine mi karar verdi: ben uzayın ortasında durayım, tam şu mesafedeki Dünya adlı mavi gezegene şefkatle fotonlar ve nötrinolar göndereyim, oradaki yapraklarda fotosentezin fabrikasını çalıştırayım diye?

Güneş’in aklı mı var ki uzaktaki bir canlıyı düşünüp ona tam ihtiyacı olan dalga boyunda ışık sağlasın? Güneş sadece bir memurdur; onun gönderdiği her foton, Yaratıcı’nın yeryüzüne uzattığı şefkatli bir rahmet elidir.

Güneş oluştuktan sonra da mucize bitmez. Helyosismoloji, yani Güneş deprembilimi üzerine yapılan araştırmalarda büyüleyici bir benzetmeye rastlarsınız. Bir ağacı şiddetle silkelediğinizde üzerindeki meyveler sarsıntının etkisiyle dalından kopup yere düşer. Güneş ise merkezinde sürekli salınıp şiddetle sarsılırken, yani adeta uzay boşluğunda ritmik biçimde silkelenirken, üzerindeki meyveleri, yani gezegenleri savurup atmaz; o iç salınımlarıyla onları muazzam bir hassasiyetle yörüngelerinde tutar.

Güneş, dünyada yaşamın yeşermesi için fotosentezin motoru olan o şefkatli ışığını gönderir. Ancak aynı Güneş, ölümcül kozmik radyasyonu, gama ışınlarını ve Güneş fırtınalarını da uzaya saçar.

Peki dünya bu ölümcül bombardımandan nasıl korunur?

Dünyanın çekirdeğindeki erimiş demir okyanusu dönerek gezegenin etrafında devasa ve görünmez bir kalkan yaratır: manyetosfer. Atmosferin üstünde ise ozon katmanı serilir. Bu iki yapı, adeta dünya üzerine kurulmuş korunan bir tavan gibidir. Canlılığa hayat veren Güneş ışığı bu zırhtan süzülüp içeri girerken, öldürücü radyasyon kalkanlara çarpıp uzaya geri seker. Kutup gecelerinde gökyüzünü yeşile boyayan ışıklar, o kalkanın çalışırken bıraktığı izdir. Bu koruma kalkanını oraya ören, neyi içeri alıp neyi dışarıda tutacağını bilen akıl kime aittir?

Korunan tavanın altındaki o muazzam enerjiyi karşılayan mekanizma ise denizlerdir.

Denizlerin aklı mı var ki ne yapacağını bilsin? Bir düşünün: Güneş’ten gelen kavurucu ısı sadece karalara vursaydı, gündüzleri yüz dereceye çıkan bir cehennem, geceleri ise eksi yüz dereceye düşen buz tutmuş bir çöl olurduk. Oysa okyanuslar inanılmaz bir küresel kalorifer tesisatı işletir.

Peki hiçbir elektrik kablosu, hiçbir mekanik pompa, hiçbir metal pervane olmaksızın trilyonlarca ton suyu Ekvator’dan kutuplara, kutuplardan tekrar Ekvator’a taşıyan bu sistem nasıl çalışır? Bilimin termohalin döngü dediği bu mekanizma tamamen iki temel niceliğe dayanır: sıcaklık ve tuzluluk.

Güneş, Ekvator kuşağındaki okyanusları kavurur. Isınan su genleşir ve hafifler; yüzeyde devasa bir su birikimi oluşur. Bu sıcak su kütlesi, rüzgârların da sürüklemesiyle okyanus yüzeyinde dev bir nehir gibi kuzeye, yani kutuplara doğru itilir. Atlas Okyanusu’nda bu nehrin adı Gulf Stream’dir.

Sıcak su kütlesi Kuzey Kutbu’na ulaştığında hızla ısısını kaybederek soğur. Su donmaya başlarken su molekülleri birbirine kristal kafesler hâlinde kilitlenir ve yapısındaki tuzu dışarı iter. Kritik nokta buradadır: donan saf su tuzu dışarı attığı için, geriye kalan o daracık sıvı havzasında tuz yoğunluğu patlama yapar. Su molekülleri arasına sıkışan ağır mineral iyonları sıvının yoğunluğunu aniden artırır. Tuzlu su artık saf sudan çok daha ağırdır.

Soğuyan ve tuzluluk patlaması yüzünden inatla ağırlaşan o dev okyanus nehri, kutupların buzlu sularında okyanusun tabanına doğru dikine bir şelale gibi çöker. Dip seviyesine ulaşan bu buz gibi, tuzlu ve ağır su, bu kez okyanusun tabanı boyunca Ekvator’a doğru geri akmaya başlar. Ekvator’a dönen derin soğuk sular ısınarak yeniden hafifler ve yüzeye yükselir. Döngü kusursuz bir çark gibi böylece tamamlanır.

Deniz, dünyanın devasa kalorifer tesisatıdır. Güneş’in ateşini alıp gezegenin her köşesine ılık bir nefes olarak dağıtır.

Işık denizle buluştuğunda ise en büyüleyici optik gösteri başlar. Peki bu renk cümbüşü ve gökyüzünün o efsanevi maviliği nasıl oluşur?

Güneş’ten yola çıkan beyaz ışık, aslında gökkuşağının bütün renklerini koynunda taşıyan bir elektromanyetik tayftır. Bu ışık dalgaları yeryüzüne inerken atmosferdeki gaz moleküllerine çarpar. İngiliz fizikçi Lord Rayleigh’in gösterdiği üzere, ışığın çarptığı zerre kendi dalga boyundan çok daha küçük olduğunda muazzam bir saçılma meydana gelir; üstelik saçılmanın şiddeti dalga boyunun dördüncü kuvvetiyle ters orantılıdır. Yani dalga boyu kısaldıkça saçılma katlanarak artar.

Kırmızı ve turuncu ışık uzun dalga boyuna sahiptir; bu yüzden atmosferdeki moleküllere fazla takılmadan delip geçer. Mavi ve mor ışık ise çok kısa, keskin ve sabırsız dalga boylarına sahiptir. Azot ve oksijen moleküllerine çarptığı an her yöne saçılır. Gökyüzünü çepeçevre saran o muazzam mavi kubbe, işte bu milyarlarca molekülün mavi ışığı havaya püskürtmesiyle oluşur. Morun daha da çok saçılmasına rağmen gökyüzünü mor görmeyişimizin sebebi, Güneş’in mor bölgede daha az ışıması ve gözümüzün o dalga boyuna karşı daha duyarsız olmasıdır.

Denize ulaştığında ise su, tayftaki uzun dalga boylu kırmızıları emip yutar; kısa dalga boylu maviyi geri yansıtır. Gökyüzü ve denizler bu fiziksel zarafetle o büyüleyici mavi elbiseyi giyer.

Şimdi elinizi gözünüze götürün ve o mucizevî ölçeği hayal edin. İnsan gözünün ortalama çapı sadece yirmi dört milimetredir; yaklaşık bir fındık büyüklüğünde.

Gelin, gözü yüksek saatçilik dünyasıyla mukayese edelim. Dünyanın en karmaşık, en paha biçilemez astronomik cep saatlerini düşünün. İçinde ay evreleri, sonsuz takvimler ve tourbillon’lar barındıran o efsanevi mekanizmalar kaç parçadan oluşur? Bin ile bin beş yüz parçadan; en uçtaki örnek olan Patek Philippe Calibre 89’da bu sayı bin yedi yüz yirmi sekizdir. Ustaların yıllarca uğraşıp bir araya getirdiği o saatler açık artırmalarda milyonlarca dolara satılır.

Şimdi gözünüzün arkasındaki o incecik retina tabakasını düşünün. Yirmi dört milimetrelik o küçücük kürenin arkasına yaklaşık yüz otuz milyon canlı parça yerleştirilmiştir: karanlıkta gören yüz yirmi milyon kadar çubuk hücre ve rengi gören altı milyon kadar koni hücre.

Sadece bin beş yüz metal parçadan oluşan bir saat milyon dolarlar ederken, yirmi dört milimetrelik bir alana yüz otuz milyon canlı organizmayı sığdıran, üstelik bu parçaların her birinin içinde çekirdeği, organelleri ve atomik dansıyla beslenen canlı bir mekanizma kuran mühendisliğe kaç para değer biçebilirdiniz? Milyon dolarlar değil, milyar dolarlar bile bu yüz otuz milyon parçalık canlı saatin yanında sönük kalırdı.

Düşünün ki bu yüz otuz milyon parçalı canlı saat öyle komplikasyonlar taşır ki, Güneş’in fotosentez için gönderdiği ışığın miktarını anında hesaplar. İris denen akıllı diyaframı karanlıkta genişler, parlak ışıkta büzülür ve içeri giren ışığı saniyenin binde birinde ayarlar. Merceği milisaniyeler içinde esneyerek nesnelerin mesafesini neredeyse hatasız odaklar. Aldığı ışığı elektriğe çevirip beyne saniyede megabaytlarca hızla akıtır.

Üstelik bu yüz otuz milyon parça eskimez, pil istemez, yağlanma gerektirmez; kendi kendini besler ve onarır. Bu, tesadüflerin değil, sonsuz bir aklın ve muazzam bir yaratılışın eseridir.

İşte bu yazıda adım adım ördüğümüz evrensel nizamı, gözün o yüz otuz milyon hücrelik erişilemez mimarisini ve ışığın optik ihtişamını kavradığımızda, insan elinden çıkan zanaatın gerçek karşısında ne kadar aciz, ama bir o kadar da hayranlık dolu olduğunu anlarız.

Yüksek bağımsız saatçiliğin dâhi ismi Kari Voutilainen ile Japon vernik sanatının zirvesindeki usta Tatsuo Kitamura’nın birlikte imza attığı Voutilainen 28GML SOUYOU tam da bu noktada durur. Tek nüsha olarak üretilen bu saat, iki bin yirmi beş yılının on üç Kasım akşamı Cenevre’de, Grand Prix d’Horlogerie de Genève’in Sanat Zanaatları ödülünü kazandı.

Saatin otuz dokuz milimetrelik masif platin kasası, içindeki zanaat hazinesini koruyan ağırbaşlı bir zırh gibidir. Arka kapaktan görünen ve tamamen Voutilainen atölyelerinde üretilen 28GML kalibresi elle kurmalıdır; altmış beş saat güç rezervi vardır ve saatte on sekiz bin salınım yapar. Ana plaka ve köprüler Alman gümüşündendir, görünen çarkların bir kısmı som altındandır, vidaların başları aynasal parlatılmıştır.

Mekanizmanın asıl ayrıcalığı denge çarkındadır. Voutilainen, atölyesinde ürettiği olağandışı büyüklükteki serbest denge çarkını altın ayar ağırlıklarıyla dengeler. Denge yayının dışında klasik Phillips kıvrımı, içinde ise çok az kullanılan Grossmann kıvrımı vardır; ikisi birlikte yayın nefes alışını merkeze oturtur. Dahası kalibrede iki ayrı eşapman çarkı bulunur ve bunlar darbeyi doğrudan denge taşına verir. Bu kurgu klasik İsviçre maşalı sisteminden daha az enerji harcar; sonuç daha uzun ömür, daha kararlı yürüyüş ve daha uzun bir güç rezervidir.

Ancak saatin asıl büyüsü kadranındadır. SOUYOU uydurulmuş bir kelimedir; mavinin, yeşilin, altının ve kırmızının karşıtlığında karşılık bulur. Markanın kendi tarifiyle SOU, kadranın dış halkasında denizi anlatır ve derin, berrak mavi yeşil tonlarda belirir. YOU ise merkezdeki altın ve kırmızı tonlarıyla güneş enerjisine işaret eden organik bir biçimdir. Yani kadranın mimarisi, bu yazının sırasını tersten kurar: ortada güneş, çevresinde deniz.

Bu yazıyı buraya kadar okuyan birinin kadrana baktığında başka bir şey daha görmesi kaçınılmazdır. Merkezden dışarı doğru açılan o eşmerkezli mozaik, insan gözünün irisini anımsatır. Bu bir tasarım iddiası değil, seyredenin okumasıdır; ama bir kez görüldükten sonra bir daha unutulmaz.

Kitamura’nın kadranda uyguladığı teknikler insan sabrının sınırlarını zorlar. Urushi, bilimsel adı Toxicodendron vernicifluum olan ve Türkçede lak ağacı ya da vernik ağacı diye bilinen bitkinin gövdesinden, ağaca zarar vermemek için damla damla sızdırılarak toplanır. Öz suyunun urushiol içeren zehirli yapısı yüzünden bu toplama işlemi son derece zahmetlidir. Toplanan reçine özel nem odalarında ve kontrollü sıcaklıkta aylar süren süreçlerle kürlenir. Sertleştikten sonra camdan pürüzsüz, çelik gibi dayanıklı, zamanla sararmayan bir dokuya dönüşür.

Denizin ışıltısını kadrana taşıyan teknik ise kirigai, yani kesilmiş kabuktur. Kitamura bunun için Yeni Zelanda’nın paua denizkulağını ve büyük yeşil sarıklı salyangozu kullanır; kabuklar mikron kalınlığında yaprak yaprak kesilir. Usta, cımbızla ve tespih çeker gibi bir sabırla bu parçacıkları kadranın üzerine tek tek yerleştirir. Okyanus yüzeyindeki ışık oyunları kadrana böyle geçer.

Altın ise iki ayrı hâlde gelir. Kinpun, çeşitli incelikteki altın tozudur ve yaş vernik katmanının üzerine özel tüylerle serpilir; kirigane ise kesilmiş altın levhacıklardır, tek tek yerlerine konur. Japon vernik sanatında bu ailenin genel adı maki-e’dir, yani serpilmiş resim. Işığın geliş açısına göre kadranın rengi değişir; tıpkı gökyüzünün ve denizin mavisinin gün ışığıyla yer değiştirmesi gibi.

Bütün bu katmanlar, Wajima’daki atölyede bin saatin üzerinde bir işçiliğin sonucudur.

Saat, yolcular için düşünülmüş bir komplikasyon taşır. Saat ve dakikanın yanında, merkezdeki bir disk yirmi dört saatte bir tam tur atarak ikinci zaman dilimini, yani memleket saatini gösterir. Bu diskin işaretçisi kırmızı zemin üzerindeki altın motifin içine öyle ustalıkla yerleştirilmiştir ki ilk bakışta okunur. Varılan şehrin saatine geçmek içinse kurma koluna bir kez bastırmak yeterlidir; merkezdeki saat ibresi yerine oturur.

Kadranın bütününe baktığınızda dıştaki deniz, merkezdeki güneş ve Tatsuo Kitamura’nın işlediği mikroskobik katmanlar bir arada durur. Platin kasası, saatte on sekiz bin salınımlı ağır tik takları ve Voutilainen ile Kitamura’nın ellerinde hayat bulan kadranıyla 28GML SOUYOU; evrendeki nizamın, gözün muazzam mühendisliğinin ve insan elinin ulaştığı en üstün zanaatın kusursuz bir sentezi olarak müze vitrinlerindeki yerini alır.

Saat, üreticisinin kendi sitesinde: Voutilainen, 28GML SOUYOU