Aşk-ı Kimyevî, İlâhî Mizan ve Bekā Bulan Bir Kozmik Miras: Kudoke 5

Evrenin ilk çehresi, zifiri karanlık ve dondurucu bir uzay boşluğuydu. Eksi iki yüz altmış derecenin sükûnetinde, yüzde doksan dokuzu hidrojen ve helyum gazı, yüzde biri ise kurum inceliğinde toz olan muazzam moleküler bulutlar süzülüyordu. Kendi iç basıncı felç olmuş bu kimsesiz maddeler, tek başlarına bir varlık sahnesi oluşturmaktan uzaktı.

Derken, Yaratıcı’nın evrene koyduğu değişmez yasalar gereği, ömrünü tamamlayan devasa bir yıldız patladı: bir süpernova. Bu yok oluş bir fena, bir yıkımdı; ama aynı zamanda yeni bir varoluşun tohumuydu. Süpernovanın gönderdiği şok dalgası o uykudaki soğuk bulutu sarstı ve sıktı, patlamadan saçılan demir, karbon ve kalsiyum zerreleri buluta karıştı. Sıkışan bölgede kütle arttı, kütle arttıkça çekim güçlendi. Göktaşlarında bulunan kısa ömürlü çekirdek kalıntıları bu sahnenin en güçlü delili sayılıyor; kesin bir tutanak değil, ama elimizdeki en sağlam iz.

İşte fenne basiret gözüyle bakanların aşk-ı kimyevî, tasavvuf erbabının ise cezbe dediği şey tam olarak buydu: zerrelerin kendinden büyük olana, merkezdeki o çekim emrine kayıtsız şartsız meyli.

Ancak bu devasa doğum, kör bir tesadüfle değil; küsurları bile birer sanat abidesi olan milimetrik bir ince ayarla, sayısal sabitlerle ve fiziki mucizelerle gerçekleşti.

Bunların ilki yerçekimi sabitidir. 1798 yılında İngiliz bilim insanı Henry Cavendish, laboratuvarına kurduğu iki kurşun gülle ve burulma terazisiyle Dünya’nın yoğunluğunu ölçmeye çalışırken, aslında evrenin kalbinde atan o gizemli mimarı, yani kütleçekim sabitini elimize verdi. Bugün G harfiyle yazdığımız o sayı, iki tarafı da derin uçurumlara bakan bir ip cambazı gibidir.

Eğer bu sabit azıcık dahi küçük olsaydı, elimizde un ve fırın olmasına rağmen ateş yakılamayacak, gaz bulutları hiçbir zaman bir merkezde toplanamayıp dağılacak ve yıldızlar hiç doğmayacaktı. Eğer birazcık bile büyük olsaydı, hamuru acımasızca sıkan bir dev gibi gaz bulutlarını kontrolden çıkaracak, oluşan yıldızlar daha doğar doğmaz patlayacak ya da anında devasa karadeliklere dönüşüp evreni yutacaktı. Güneş, işte bu milimetrik değer sayesinde iki uçurumun tam ortasında dengede durur.

İkincisi güçlü nükleer kuvvettir. Atomun çekirdeğinde aynı yüklü protonlar yaşar ve aynı kutuplu iki mıknatısın birbirini itmesi gibi, protonlar da birbirini dehşetli bir güçle iter. Onları çekirdeğe kenetleyen güçlü nükleer kuvvet, bu hırçın mıknatısları yapıştıran evrensel bir süper tutkaldır. Bu tutkalın bağlanma enerjisinde yaşanacak yüzde yarımlık, bir puanlık minicik bir sapma dahi evreni felç etmeye yeterdi: bir zerre zayıf olsaydı protonlar dağılır, tek bir karmaşık atom, ne karbon ne oksijen ne demir, oluşamazdı; bir zerre güçlü olsaydı bütün protonlar anında birbirine kenetlenir, hidrojen dahi kalmaz ve Güneş’in yakıtı başlamadan biterdi.

Üçüncüsü ise bir duvarın içinden geçme izniydi. Güneş’in kalbinde hidrojenlerin birleşip füzyon oluşturabilmesi için önlerinde devasa bir elektriksel çelik duvar vardır. Merkezdeki on beş milyon derecelik sıcaklık ve iki yüz elli milyar atmosferlik basınç bile, klasik fiziğin kurallarına göre bu duvarı aşmaya yetmez. İşte tam bu noktada kuantum tünelleme devreye girer: önündeki beton duvara koşup ona çarpmak yerine duvarın içinden bir hayalet gibi geçen bir insan misali, protonlar da bu çelik duvarın içinden tünel açarak geçerler.

Açısal momentumun korunumuyla kollarını kapatan bir buz patencisi gibi hızlanarak dönen ve yassı bir diske dönüşen maddeler merkeze düşüp ısındı. Dört hidrojen bir helyuma dönüştü; eksilen binde yedilik kütle ise kütle ile enerjinin aynı şeyin iki yüzü olduğu sırrınca muazzam bir ışığa ve hararete inkılâb etti. Güneş tutuştu.

O anda çökertmek isteyen kütleçekimi ile şişirmek isteyen füzyon ısısı arasında kusursuz bir mizan kuruldu. Güneş bu dengeyle kararlı bir hayat kaynağı olarak tutuşturulurken, diskin sıcak bölgesinde kalan ağır kaya ve metal parçacıkları birleşerek Dünya’mızı, uzaktaki buzlar ise gaz devlerini meydana getirdi.

Dünya henüz erimiş kayalardan bir okyanusken, aynı yörüngeyi paylaştığı Mars büyüklüğündeki Theia ile yandan sıyırarak çarpıştı. Çarpışmanın dehşetiyle Dünya’nın dış katmanları uzaya fırladı ve kor bir halka oluşturdu. Bu kahır gibi görünen felaketin içinden büyük bir lütuf doğdu: halkadaki parçacıklar hızla kenetlenerek Ay’ı oluşturdu.

Ay, Dünya’nın kendi öz bağrından kopmuş bir parçaydı. Tıpkı aslından ayrı düşmüş bir ney gibi, koptuğu günden beri Dünya’nın etrafında dönmekte, ona bakmakta ve her yıl üç virgül sekiz santimetre uzaklaşarak o derin hasretini sürdürmektedir.

Ancak Ay’ın asıl büyüleyici sırrı ışığında gizlidir. İnsanlığın henüz gök mekaniğinden, optikten ve kozmolojiden bihaber olduğu, teleskopların esamesinin okunmadığı kadim çağlarda, Güneş ile Ay arasındaki bu niteliksel fark sezilmiş ve dile getirilmiştir.

Bunun en keskin ifadesi, bundan on dört asır önce Arap çölünde Peygamber Muhammed’e indirilen Kur’an’dadır. Gökyüzündeki iki büyük cismi de ışık saçan birer lamba sanmanın tabii olduğu bir çağda Kur’an, Güneş için kendi enerjisiyle yanan bir çerağı anlatan sirâc ve ziyâ kelimelerini kullanırken, Ay için ısrarla nûr ve münîr der: ışığını başka bir kaynaktan alıp yansıtan, aydınlatılmış olan. Biri kandildir, öteki aynadır. Teleskopun adı bile yokken bu ayrımı yapmak, üzerinde durulmaya değer bir inceliktir.

Güneş; varlığın, hararetin, eylemin ve toprağa can veren o ilk nükleer tutuşmanın celâlli tecellisidir, kendi iç enerjisiyle yanan bir çerağdır. O doğduğunda tohum çatlar, su buharlaşır, rızık aranır ve varlık hareket kazanır. Ay ise kendi ışığı olmayan, Güneş’in yakıcı ziyasını alıp onu gümüşi bir zarafetle yeryüzüne aksettiren saf bir nûr aynasıdır. Üzerindeki koyu renkli eski lav denizleri, yani yaraları, ışığı engellemez; aksine ona derin bir estetik katar. Ay’ın çekimiyle okyanusların kalkıp inmesi, sevgilinin yakınlığıyla denizin kesintisiz zikre durmasıdır.

Bu iki gök cisminin binlerce yıldır bir saniye şaşmadan sürdürdüğü nöbet değişimi, uykumuzu, nefesimizi ve zamanımızı tanzim eden en azametli evrensel saat mekanizmasıdır.

Alman bağımsız saatçiliğinin ustası Stefan Kudoke, gökyüzü kubbesindeki bu nizamı alıp otuz sekiz milimetre çapındaki Kudoke 5’in kalbine yerleştirir. 2019’da Cenevre’de Petite Aiguille ödülünü kazanan Kudoke 2’de saat on iki yönündeki küçük pencerede duran o göksel disk, bu kez kadranın tam merkezine oturur ve ana sahne tamamen Güneş ile Ay’ın nöbet değişimine devredilir.

Kadranın merkezindeki kubbeli disk yirmi dört saatte bir tam tur atar ve gece ile gündüzün akışını küçük ölçekte canlı bir tablo gibi sunar. Diskin bir yarısı gündüzdür: kabartma hâlinde işlenmiş, ışınları tek tek kazınmış bir güneş, on beş milyon derecelik o ilk tutuşmanın hararetini kadrana taşır. Öteki yarısı gecedir: yüzeyi kraterleriyle birlikte oyulmuş gümüşi bir ay ve etrafında, rastgele serpiştirilmiş yıldızlar değil, Küçük Ayı takımyıldızı ile onun en parlak yıldızı olan Kutup Yıldızı. Yüzyıllardır kuzey yarımkürede yolunu arayan herkesin baktığı nokta.

Diskin altın rengi, beyazı ve siyahı boyayla değil, sırayla uygulanan galvanik banyolarla kazanılmıştır: sarı altın, beyaz rodyum ve siyah rodyum. Kazıma işi önce yapılır, kaplama sonra gelir; böylece her oyuk kendi rengini alır ve kabartma daha da derinleşir. Zamanı okumak ise şöyledir: gece tarafındaki küçük altın üçgen, iki parçadan oluşan ve çeyrek saatlik aralıklara bölünmüş dış halka üzerinde saati gösterir. Bir bakış, saatin kaç olduğunu değil, önce gündüzün mü gecenin mi içinde olduğunuzu söyler.

Saatin kalbinde, Kudoke’nin tamamen elde işleme felsefesini yansıtan el kurmalı Kaliber 1-24H_L atar. Otuz milimetre çapında, dört virgül üç milimetre kalınlığında, üzerine disk mekanizması ekleniyor; on sekiz taş, kırk altı saatlik güç rezervi, saatte yirmi sekiz bin sekiz yüz yarım salınım. Yirmi dört saatlik mekanizma kadran tarafına, bir bilyalı yatağın üzerine kurulmuş. Arka kapağı çevirdiğinizde ise elde kazınmış denge horozu ve Alman saatçiliğinin o pürüzsüz yüzey işçiliği sizi karşılar.

Saatin kadranına bakan bir insan sadece zamanı ölçmez; moleküler bulutların patlayan bir yıldızla sarsılıp aşk-ı kimyevî ve hassas sabitlerle nasıl ateşlendiğini, Ay’ın Güneş’in ziyasını nasıl aksettirdiğini bileğinde tefekkür eder.

Kudoke 5, zamanı sadece tüketilmesi gereken rakamlardan ibaret görenler için değil; kadrana her baktığında evrenin bir süpernova yıkımından doğan aşk-ı kimyevî ile, milimetrik sabitlerin ilâhî mizanı ile nasıl tutuşturulduğunu, Güneş’in bir kandil ve Ay’ın bir nûr aynası olarak gökyüzündeki muazzam dengesini tefekkür etmek isteyenler için tasarlanmış mikroskobik bir başyapıttır.

Stefan Kudoke, soğuk çeliğe ve altına insan elinin sıcaklığını katarak, kozmosun o azametli hikâyesini bileğimizde taşıyabileceğimiz edebî, fennî ve sanatsal bir tefekkür eserine dönüştürmüştür.

Saat, üreticisinin kendi anlatımıyla: Kudoke, KUDOKE 5