Bir Bahçenin Ortasında
Yaz, en olgun hâlindedir. Bir bahçenin tam ortasında durduğunuzu düşünün: çiçeklerin kokusu havada asılı kalmış, yaprakları usulca hışırdatan hafif bir esinti var ve gözünüzün ucunda bir şey kıpırdıyor. Bir kelebek. Kanatları güneşte bir açılıp bir kapanıyor.
Yerli Amerikan kültürlerinde kelebek; yeniden doğuşun, dönüşümün ve dolayısıyla umudun simgesidir. Bir tırtılın kendini bozup baştan var etmesinin hikayesi. Çin'de ise kelebek aşkı, güzelliği, özgürlüğü ve insan ruhunu temsil eder. Yani o küçücük kanat, binlerce yıldır insanın 'başka türlü olabilme' rüyasını taşır.
Şimdi bu bahçeyi avucunuzun içine sığdırın. Çiçekleri, kelebekleri, otların arasına gizlenmiş bir kertenkeleyi, bir salyangozu, bir cırcır böceğini; hepsini som altından oyun ve altlarında durmadan dönen, canlı bir makinenin üzerine yerleştirin. İşte Andreas Strehler'in Jardin des Papillons'u tam da böyle bir mucizedir: hiç durmadan atan bir kalbin üstünde, asla solmayacak bir yaz.
Kadran Değil, Bir Köprü
Andreas Strehler, İsviçre'nin küçük Sirnach kasabasında çalışan, saatçiliğin en teknik zekâlarından biridir. Adı çoğu zaman rekor hassasiyetteki ay evresi göstergeleri, olağanüstü hassas remontuvarlar ve karmaşık mekanizmalarla anılır; hatta kendi şirketi UhrTeil AG üzerinden Harry Winston, Garrick ve Maurice Lacroix gibi markalara mekanizma ve parça geliştirir. Kısacası Strehler, çoğu zaman perde arkasındaki dâhidir.
Faune et Flore koleksiyonu, onun bu teknik dünyasından cesur bir sapmadır; mühendisliği el sanatıyla, haute horlogerie'yi métiers d'art ile evlendiren bir karar. İlk tasarım, incelediğimiz Jardin des Papillons. Ve buradaki en büyük sürpriz şudur: gördüğünüz o büyüleyici kadran aslında bir kadran değildir. O, 41'e 47 milimetrelik oval Papillon kasanın içinde, mekanizmanın taşıyıcı köprüsüdür.
Perdenin Arkasından Sahnenin Ortasına: Roman Houdek
Bu altın bahçeyi yaratan el, Roman Houdek'e aittir; Strehler'in UhrTeil AG bünyesindeki baş gravür ustası. Kendisi, Strehler’e katılmadan önce başka hiçbir saat markasında çalışmamış; zanaatını doğrudan bu çatı altında öğrenip geliştirmiştir. Çoğu zaman kimsenin görmediği köprü ve parçalara yıllarca imzasını kazıyan bu usta, Strehler'in kararıyla ilk kez sahnenin tam ortasına, saatin kalbine taşındı.
Houdek'in çalıştığı malzeme 18 ayar som altındır ve altın, gravürcünün en zalim dostudur: yumuşaktır, affetmez. Roman, mikroskop altında, ucu farklı biçimlerde bilenmiş çelik burinlerle (gravür kalemleri) ve ahşap saplı keskilerle, günler hatta haftalar boyunca metali oyar. Baskı yok, kalıp yok, dijital yardım yok; yalnızca elin, gözün ve nefesin ritmi vardır.
Saatin Üstüne Değil, İçine Yapılan Sanat
Ama bu, düz bir yüzeyi süslemek değildir. Houdek figürleri metalin içinden yükseltir; buna kabartma (rölyef) gravür denir. Kelebekler, kertenkele ve yapraklar, plakanın üzerine sonradan konmuş gibi görünene dek alttan oyulur; kanatlardaki pul dokusu ince paralel çizgilerle, kertenkelenin derisi minik noktacıklarla, arka planlar ise mat bir tanecikli dokuyla işlenir. Işık vurduğunda kimi yüzey ayna gibi parlar, kimi kadife gibi susar; böylece iki boyutlu altın, üç boyutlu bir yaşama dönüşür.
İşin asıl dehası şudur: bu gravür saatin üstüne değil, içine yapılmıştır. O altın plaka aynı zamanda mekanizmanın çalışan köprüsüdür; çark dizisinin bir kısmını ve iki zembereği taşır. Köprüye oturtulmuş kırmızı yakut taşları gravürün bir parçası hâline gelir; kimi bir çiçeğin göbeği, kimi bir hayvanın gözü olur. Roman her figürü işlerken, parçanın işlevsel deliklerinin, vidalarının ve pivotlarının mikron mertebesindeki konumuna uymak, köprünün hem sağlam hem düz kalmasını sağlamak zorundadır. Som altında geri dönüş yoktur: tek bir kayan el, yalnızca haftalarca süren sanatı değil, saatin çalışan bir parçasını da bir anda hurdaya çevirir. Ve Roman, tüm bunların arasına kelebekleri, kertenkeleyi, salyangozu ve cırcır böceğini çiçeklerin içine öyle bir gizler ki, onları tek tek keşfetmek izleyene kalır.
Camın Altındaki Yaşayan Ekosistem
Altın figürlerin arasındaki boşluklardan baktığınızda, saatin çarklarını, köprülerini ve o kırmızı yakutları görürsünüz; arka planda dönen mekanizma, bahçeyi nefes alan bir ekosisteme çevirir. Strehler burada bir deha dokunuşu daha ekler: ibreleri taşıyan çarklar safirden, yani şeffaftır. Böylece dönen dişliler Roman'ın işçiliğini gölgelemez; bahçenin altındaki hayat hiçbir şeyi örtmeden görünür kalır. Safire diş açmanın ne kadar zor olduğunu bilenler, bu ayrıntının sessiz kibrini anlar.
Bir Yanı Müze, Bir Yanı Zaman Makinesi
Bütün bu sanatın altında, Strehler'in kendi imalatı bir kalibre atar. İki zembereğiyle 78 saatlik bir güç rezervi sunar ve bu enerjiyi, ustanın imzası olan diferansiyelli bir durdurma düzeneğiyle dengeler; amaç, yayın en güçlü ve en zayıf anları arasındaki farkı törpüleyerek hassasiyeti korumaktır. Safir arka kapaktan bakıldığında, güneş ışını gibi taranmış köprüler, mavi güç rezervi yayı ve Strehler'e özgü mimari görünür. Yani Jardin des Papillons eşit ölçüde sanat ve mühendisliktir.
Sonsuza Dek Kanat Çırpan
Neticede karşımızda, yalnızca 165.000 İsviçre frangına ve tek bir kişiye ait olacak, dünyada eşi bulunmayan bir eser var. Ama ne fiyatı ne de işlevi bu saatin asıl hikayesidir. Jardin des Papillons, bir ustanın som altına gizlediği bir yazdır: solmayan çiçekler, uçarken donmuş bir kelebek ve altında hiç durmadan atan bir kalp. Yerli Amerikalının umudu, Çinlinin özgür ruhu ve İsviçreli ustanın sabrı tek bir bileğin üstünde buluşur. Ve o kelebek, tıpkı simgelediği gibi, sonsuza dek bir dönüşümün eşiğinde kanat çırpar.