Zamanın Teleolojisi: Mekanik İntizamdan Ontolojik Sonsuzluğa, MB&F Legacy Machine FlyingT Platinum

Felsefe tarihinde teleoloji, yani gaye bilimi, kâinattaki her bir varlığın, organın ve düzenin arka planında rastgele süreçlerin değil, bilinçli bir amacın, bir ilke kümesinin ve ilahi bir iradenin yer aldığını savunur. Bu kanıtın felsefe tarihindeki en ünlü ve klasik ismi şüphesiz William Paley’dir. Paley, 1802 yılında yayımladığı Doğal Teoloji adlı eserinde ünlü saatçi analojisini ortaya koyar.

Geniş ve ıssız bir arazide yürürken ayağınız bir taşa çarpsa, o taşın daima orada bulunduğunu düşünebilirsiniz, der Paley. Ancak yerde karmaşık, çarkları birbiriyle uyum içinde dönen, yayları ve akrepleri olan bir saat bulursanız, taş için düşündüğünüzü düşünemezsiniz. Saatin yapısına baktığınızda bir niyetin ve bir amacın varlığını anlarsınız: bu cihaz zamanı göstermek üzere tasarlanmıştır, parçaları belirli bir gaye için bir araya getirilmiştir. Dolayısıyla o saati yapan ustayı hiç görmemiş olsanız bile, bir saatçinin varlığını mantıksal bir zorunluluk olarak kabul edersiniz.

Paley buradan kâinata geçer. Eğer basit bir saat bile kendi kendine oluşamayıp zeki bir ustaya işaret ediyorsa, saatten trilyonlarca kat daha karmaşık, hassas ve muazzam olan kâinat ve canlılar dünyası nasıl hikmetli bir yaratıcı olmadan var olabilir? Ancak bu mekanik ve teolojik bağ, sadece bir yaratıcı fikrini kanıtlamakla kalmaz; varlığın nihai amacına, yani sonsuz bir geleceğe dair kaçınılmaz çıkarımlar da sunar.

Varlık anlayışında en temel ilkelerden biri, Yaratıcı’nın hiçbir şeyi boşuna yapmadığı prensibidir. Modern bilimin de doğruladığı üzere, kâinattaki sanat eserlerine baktığımızda her şeyde en kısa yolun, en yakın cihetin, en güzel ve en hafif formun tercih edildiğini görürüz; fizik buna en az eylem ilkesi der.

Bir ışık huzmesi sudan veya camdan geçerken rastgele değil, iki nokta arasındaki en kısa zamanı alacak olan milimetrik açıyla kırılır. Fermat’nın adıyla anılan bu kural, ışığın adeta geleceği hesaplayıp hedefine en ideal yoldan süzüldüğünü söyler. Arılar da ballarını depolarken daire veya kare değil, altıgen hücreler inşa ederler. Altıgen form, en az balmumu kullanarak en fazla hacmi sağlayan ve hiçbir boşluk bırakmayan geometrik çözümdür; matematikçiler bunu ancak 1999 yılında ispatlayabildiler.

Bir sabun köpüğü havada süzülürken, hava akımları bırakırsa, kendiliğinden kusursuz bir küre şeklini alır. Çünkü küre, verilen bir hacim için yüzey alanını en aza indiren, en az yüzey gerilimi ve enerji harcayan en hafif biçimdir. Bir yaprağın üzerindeki damar ağı da sıvıyı tüm hücrelere en az dirençle dağıtacak olan en kısa lojistik geometride dallanır.

İşte burada Doğunun Kadim Üstadı’nın dikkat çektiği mantık ortaya çıkar. Saatin işleyişinde abesliğin ve anlamsızlığın bulunmaması, mekanizmanın ciddi bir gaye taşıdığını gösterir. Eğer kurulmuş ve mükemmel işleyen bir mekanizma, sonunda tamir edilmez bir yıkıma ve anlamsızlığa terk edilecekse, sistemin içindeki her bir gayeli hareket kendi zıttına döner; intizam safsataya dönüşür. Görünür kâinattaki bu muazzam ciddiyet, düzen ve amaçlılık, mekanizmanın nihayetinde anlamsız bir yok oluşa değil, ebedî bir saadete ve dirilişe göre kurgulandığını gösterir. Yaratıcı, hikmetle kurduğu bu düzeni boşuna yıkıp abesiyete dönüştürmez.

İnsanın biyolojik yapısına, yani küçük kâinata baktığımızda bu işçiliğin detaylarını görürüz. İnsan bedeninde yaklaşık iki yüz altı kemik bulunur. Göğüs kafesimizdeki kaburgalar olmasaydı, hayati organlarımız olan kalp ve akciğer en ufak bir dış darbede ezilirdi; kaburgalar, nefes alıp verirken genişleyen esnek bir kafes gibi kurulmuştur. Kafatası ise tek bir düz kemik yerine girintili çıkıntılı kilitli plakalar şeklinde birleştirilmiştir ki, hem doğumu kolaylaştırsın hem de beyin dokusunu bir zırh gibi korusun. Eğer bedenimiz iki yüz kemik yerine beş on blok kemikten oluşsaydı, ne hareket edebilir, ne bir bardağı kavrayabilir ne de dengede durabilirdik.

Damar ağı aynı titizliğin bir başka katmanıdır. İnsandaki atardamar, toplardamar ve kılcal damarlar uç uca eklendiğinde yaklaşık yüz bin kilometrelik bir uzunluğa ulaşır; bu, dünyanın etrafını iki buçuk kez dolaşmaya denk bir mesafedir. Bu devasa ağ hiç birbirine dolanmadan, hiçbir yeri tıkamadan her bir hücreye besin ve oksijen taşır. Atardamarlar oksijenli kanı yüksek basınçla dağıtan ana boru hattıdır; toplardamarlar kullanılmış kanı düşük basınçta kalbe geri toplar; kılcal damarlar ise alyuvarların ancak tek sıra halinde geçebildiği, dokularla gaz alışverişinin yapıldığı mikro süzgeçlerdir.

Mesame, yani gözenek ve mikro pencere, bu mimarinin bir başka katmanıdır. Cildimizdeki milyonlarca gözenek ve her bir hücre zarındaki iyon kanalları birer penceredir. Vücudumuz sürekli çalışan biyokimyasal bir motordur ve ısı üretir. Eğer bu pencereler olmasaydı, vücut ürettiği ısıyı dışarı atamaz ve terleme mekanizması çalışmazdı; dinlenen bir bedenin iç sıcaklığı o zaman saatte yaklaşık bir derece yükselir ve birkaç saat içinde ölümcül bir noktaya varırdı. Ayrıca hücresel pencereler, içeriye potasyum alıp dışarıya sodyum atarak kalp atışını ve beyin dalgalarını mümkün kılan elektrik sinyallerini taşır.

Hücrelerimizin içinde çalışan beş temel kuvvet de bu fabrikanın çarklarıdır. Birincisi çekme kuvvetidir: hücre içindeki organellerin, minerallerin ve proteinlerin moleküler çekimle bir arada durması ve dağılmamasıdır; çekirdeğin merkezde sabit kalması ve protein zincirlerinin doğru işlevi görebilmek için katlanıp birbirini çekmesi buna örnektir. İkincisi atma kuvvetidir: zararlı metabolik atıkların, toksinlerin ve karbondioksitin hücre zarından dışarı fırlatılmasıdır. Üçüncüsü tutma kuvvetidir: içeri giren şeker, su ve amino asitlerin enerjiye dönüşünceye kadar muhafaza edilmesidir. Dördüncüsü biçimlendirme kuvvetidir: genetik koda göre her hücreye kendi özel biçiminin verilmesidir; bir nöronun sinyal iletmek için uzun akson ve dendritler geliştirmesi, bir alyuvarın damarlardan rahat geçmek için içbükey disk şeklini alması gibi. Beşincisi üretme kuvvetidir: hücrenin bölünerek yıpranan dokuları yenileyecek yeni hücreler meydana getirmesidir.

Şimdi mekanik bir saatin kadranına dönelim. Saniyenin ritmik hareketi, dakikanın döneceğini haber verir; dakikanın turunu tamamlaması saat ibresini ilerletir; saat ibresinin dönmesi günlerin ve takvimin değişeceğini kesin olarak ilan eder. Küçük döngü büyük döngüyü zorunlu kılar.

Hikmetli sanatkârın kâinat adı verilen devasa saatindeki miller ve çarklar ise gezegenlerin, yıldızların ve galaksilerin dönüşüdür. Geceyi takip eden sabahın gelmesi, kışı takip eden baharda yeryüzünün yeniden dirilmesi, o saatin kadranındaki ibrelerin hareketidir. Küçük döngülerin tamamlanıp sırasını büyük döngülere devretmesi gibi, mevsimlerin ve dünya ömrünün tamamlanması da büyük bir sabahın ve ebedî bir saadet döneminin doğacağının delilidir.

Horoloji sanatında bir saatin kasası ve içindeki yüksek komplikasyonlu mekanizma ne ise, insan bedeni ile ruhu arasındaki ilişki de odur. Bu ilişkiyi günümüz yüksek saatçiliğinde en şiirsel haliyle somutlaştıran eser MB&F Legacy Machine FlyingT Platinum’dur. Saate ilk baktığınızda göze çarpan detay, klasik saatlerdeki düz cam anlayışını yıkan yüksek kavisli kubbe safir kristaldir. Bu şeffaf kubbe, tıpkı insan kafatasının beyni veya göğüs kafesinin kalbi koruması gibi, içerideki narin mekanizmayı dış dünyadan ayırır; tıpkı kâinatı saran atmosfer gibi, içindeki o küçük kozmosu muhafaza altına alır.

Geleneksel saatlerde tourbillon kafesi kadranın düzlemine yatay olarak yerleştirilir. MB&F ise bu modelde mekanizmanın merkezine dikey olarak yükselen altmış saniyelik bir uçan tourbillon koymuştur. Kafes, kadran plakasından bir sütun gibi fırlar ve safir kubbenin tepe noktasının hemen altında durur. Sadece alttan desteklenen bu kafesin üstünde hiçbir köprü yoktur; dönerken yerçekimine meydan okuyormuş gibi boşlukta durur. Üst kafesin tam tepesine yerleştirilen tek bir pırlanta da kafesle birlikte döner.

Saat ve dakika ise kadranın merkezinde değil, yedi yönünde ve elli derece eğimli küçük bir kadranda okunur. Bu eğim, zamanın yalnızca saati takan kişiye bakması içindir; marka bunu mahrem bir iletişim olarak tarif eder. Maximilian Büsser bu saati hayatındaki kadınlardan, özellikle de annesinden ilham alarak tasarladığını söyler ve sütun biçimli tourbillonu, insanlığın direğini kadınların oluşturduğu kanaatiyle seçtiğini anlatır.

Tıpkı insan bedenindeki iki yüzden fazla kemiğin ve yüz bin kilometrelik damar ağının ortasında konumlanan o can gibi, saatin bütün çarkları ve platin şasisi merkezde yükselen bu kinetik kalbi yaşatmak ve sergilemek için bir araya getirilmiştir. Mekanizmayı besleyen rotor da güneş biçimindedir; Büsser onu hayat veren, etrafında döndüğümüz bir kaynak olarak düşündüğünü söyler.

Kasanın platinden üretilmiş olması, mimari dayanıklılığın horolojik karşılığıdır; platin, kuyumculukta kullanılan en ağır ve en dayanıklı soy metallerden biridir. Platin gövdenin ortasındaki elle işlenmiş mavi guilloché kadran plakası ise ışığı kıran binlerce küçük yüzeyle derinlik kazandırır. Ölçüler de bu dengeyi doğrular: kasa otuz sekiz virgül beş milimetre çapında ve yirmi milimetre yüksekliğindedir, yalnızca on yedi parçadan kurulur ve otuz metre su geçirmezlik sunar. İçindeki üç boyutlu dikey mimari iki yüz seksen parçadan ve otuz taştan oluşur, saniyede iki buçuk salınım yapar ve yüz saat güç taşır. Model ilk kez 2019’da tanıtıldı; guilloché kadranlı platin ve pembe altın uygulamalar sınırlı seriler halinde yapılır.

Şimdi felsefi soruyu soralım. Maximilian Büsser ve ustalarının platin gövde, elle işlenmiş mavi kadran ve merkezinde dikey yükselen bir uçan tourbillon ile ürettikleri bu şaheseri tamamladıktan hemen sonra yere vurup kırması mümkün müdür? Hangi akıl bunu kabul eder?

Beden kılıfını iki yüzden fazla kemik, yüz bin kilometrelik damar ağı ve milyonlarca mikroskobik pencereyle bu kadar hassas bir biçimde koruyan ve koruduğu o kılıfın içine ruh, akıl, emeller, fikirler ve sevgiler gibi dünya değerinde cevherler koyan Yaratıcı, o cevheri ölümlerle yokluğa vurup kırar mı? Eğer ebedî bir saadet olmasa, insanın bütün manevi cevherleri kurur, feryat eder ve anlamsızlaşır.

Doğa bir yaratıcı değil, O’nun hikmetini sergileyen mükemmel bir sanat eseridir. MB&F Legacy Machine FlyingT Platinum’un o şeffaf kubbesinin altına bakıp merkezdeki dikey tourbillonun yerçekimine meydan okuyan ritmik dönüşünü izlediğimizde hissettiğimiz hayranlık, kendi bedenimize ve kâinata baktığımızda sonsuz bir boyuta ulaşır. Bu muazzam kâinat saatinin tık tıkları bize varlığımızın hiçlikle son bulmayacağını, aksine mükemmel bir tamamlanışa ve ebedî bir saadete doğru aktığını fısıldar.

Saatin üreticisinin kendi sitesindeki sayfası: MB&F, Legacy Machine FlyingT