Bir şehir, halkını susturmanın en zarif yolunu bulduğunda ona özgürlük demeyi de öğrenir.
On sekizinci yüzyıl Venedik’inde lagünün puslu sularına gömülen kahkahalar, özgürlüğün değil, zekice kurgulanmış bir toplum mühendisliğinin sesiydi. Venedik oligarşisi; katı sınıfsal uçurumların, ağır vergilerin ve dinî baskıların altında ezilen halkın patlama noktasına gelmesini engellemek için mükemmel bir emniyet supabı icat etmişti: Carnevale.
Kelime anlamı Latince carne vale, yani ete veda olan bu ritüel, Büyük Perhiz öncesinde bedensel arzuların ve etin son kez kontrolsüzce tüketildiği toplumsal bir veda şölenidir. O haftalarda herkesin yüzüne taktığı Bauta maskesi, sanıldığı gibi porselen değildir: kat kat kâğıt hamurundan ya da deriden biçimlendirilip beyaza boyanmış, çenesi öne doğru taşacak kadar uzatılmış bir kalkandır. Çenenin o tuhaf çıkıntısı bir süs değil, bir fonksiyondur; maskeyi çıkarmadan yemenizi, içmenizi ve konuşmanızı sağlar, sesinizi de tanınmayacak kadar boğuklaştırır. Cumhuriyet bu maskeyi kanunla düzenlemişti bile; hangi mevsimde, hangi kapının önünde takılabileceğini devlet yazıyordu. Anonimliğin devlet tarafından ruhsatlandırıldığı bir şehirde, o anonimlik artık özgürlük değil bir kamu hizmetidir.
Bir eşitlik vaadi gibi sunulan bu zırh, aslında kitlelerin ahlaki pusulasını uyuşturan politik bir narkozdu. İnsanlara istediğin ahlaksızlığı yapabilirsin, çünkü yüzün görünmüyor mesajı veriliyor; toplumsal öfke ve huzursuzluk, çürümenin ve heveslerin içinde eritiliyordu. İnsanlar o anonim zırhın arkasına sığınarak hazzı, kumarı ve entrikayı özgürleşmek sandılar.
Geleneksel yüksek saatçilik zamanı rakamlar ve ibrelerle disipline etmeye çalışırken, Ulysse Nardin sadece on sekiz adet ürettiği Classico Carnival of Venice Minute Repeater ile bu kitlesel tiyatroyu ve insanın varoluşsal sınavını kadrana taşır.
Ahlak felsefesinin kurucularından Immanuel Kant’ın 1788’de Pratik Aklın Eleştirisi’nin son sayfalarına bıraktığı o ölümsüz tespit, Venedik sokaklarındaki maskelerin sığlığını tek bir cümleyle teşhir eder: iki şey, üzerlerine ne kadar sık ve sürekli düşünülürse ruhu her defasında yeni ve artan bir hayranlıkla, bir huşuyla doldurur; üzerimdeki yıldızlı gökyüzü ve içimdeki ahlak yasası.
Kant’ın buradaki yıldızlı gökyüzü benzetmesi sıradan bir şiirsel övgü değil, muazzam bir kozmik metafordur. Yıldızlı gökyüzü, insanı aşan, kusursuz bir matematikle işleyen ve asla şaşmayan evrensel yasaları temsil eder. Başınızı yukarı kaldırdığınızda gördüğünüz o sonsuz kubbe, evrenin bir başıboşluk ya da sınır tanımaz bir eğlence meydanı olmadığını; aksine muazzam bir Düzenleyici’nin, asıl Kanun Koyucu’nun sarsılmaz nizamını hatırlatır. Dünya, arzuların fütursuzca tatmin edileceği kural dışı bir panayır alanı değildir. Gökyüzündeki o sarsılmaz fizik yasaları neyse, insanın ruhunda taşıdığı içindeki ahlak yasası da odur.
İnsan yüzüne bir maske takarak toplumun ya da kanunların gözünden kaçabilir; ancak gökyüzünü kaplayan o kozmik nizamı ve kendi vicdanındaki asıl kanun koyucuyu asla kandıramaz. Maske sanal bir anonimlik yaratabilir, ama kâinatın sarsılmaz ahlak yasasını askıya almaya yetmez. Bir maskenin gizlediği yüz, hiçbir zaman gizlemek istediği şeyin kendisi değildir.
format_quote"Anonimliğin devlet tarafından ruhsatlandırıldığı bir şehirde, o anonimlik artık özgürlük değil bir kamu hizmetidir."
Hasan Bekmezci
İşte felsefenin ve insanlık tarihinin en kritik kırılma noktası tam olarak burasıdır. İnsan doğasına dair iki taban tabana zıt anlayış çatışıyor: biri dürtüleri serbest bırakmayı özgürlük sanan ilkel yaklaşım, diğeri ise insan olmanın yegâne ölçütünü arzuları iradeyle dizginlemek olarak gören erdem felsefesi.
Arzuların ve karanlık yönlerin peşinden kontrolsüzce gitmek bir hakikat ya da güç göstergesi değil; insanın kendi ilkel dürtülerine köle olmasıdır. İnsanı diğer canlılardan ayıran ve ona varoluşsal bir nezaket yükleyen temel sınır, tam olarak o içsel fren mekanizmasıdır. Bir insan sırf yüzüne maske taktı veya kimliğini gizledi diye ahlaki sınırlarını çiğneyebiliyorsa, bu onun özgürleştiğini değil iradesinin ne kadar kırılgan olduğunu gösterir. Hakiki karakter, kimsenin seni görmediği, yargılamadığı ya da cezalandırmadığı o anonim anlarda ne yapmayı seçtiğindir.
Bu duruş, horolojideki mekanik dengede de karşılığını bulur. Bir saatin zembereğini sonuna kadar kurduğunuzda içinde muazzam bir ham güç birikir. Eğer o gücü kontrol altında tutan, saniyenin küçük kesirlerine bölünmüş vuruşlarla sınırlayan bir eşapman ve balans çarkı olmasa, zemberek bir anda boşanır, çarkları parçalar ve bütün sistemi yok eder. Ham enerjiyi serbest bırakmak yıkım getirir; onu dizginlemek ise akıp giden bir düzeni ve zamanın ritmini ortaya çıkarır. İnsanın dünyadaki görevi de tam olarak budur: içindeki ham gücü ilkel bir yıkıma değil, irade örsünde döverek erdemli bir yaşama dönüştürmek.
Maskelerin arkasına sığınıp ahlaki sorumluluktan kaçmak insanı özgürleştirmez, sadece kendi zayıflığının esiri yapar.
format_quote"Bir saatte ham gücü zapt eden eşapman neyse, insanda arzuyu zapt eden irade de odur. Serbest bırakılan enerji zaman değil, yıkım üretir."
Hasan Bekmezci
Ulysse Nardin bu derin ahlak felsefesini kadranda durağan bir resim olarak değil, yaşayan bir sahne olarak kurgular. Kasanın sol yanındaki sürgüyü çekip dakika tekrarlayıcıyı tetiklediğinizde, kalibre saatleri, çeyrek saatleri ve dakikaları iki ayrı tondaki çan sesiyle söylemeye başlar. İçerideki çekiçler gonglara vururken, kadranın merkezindeki iki figür ellerindeki maskeleri yüzlerine kaldırıp indirir. Zaman akarken gerçekleşen bu hareket, maskenin arkasına sığınan insanın o trajik bocalayışını sahneler. Bir mekanizmanın en zor işi zamanı ölçmek değil, ölçtüğü şeyi anlatmaktır.
Figürlerin arkasında yükselen Rialto Köprüsü ve Venedik kanalları, champlevé mine tekniğiyle elde edildi. Bu zanaat gravürün ve minenin ortak çocuğudur: desenin gireceği yuvalar altın plakanın kendi gövdesinden oyulup boşaltılır, o çukurlar cam tozuyla doldurulur ve sekiz yüz derece civarındaki fırında kat kat pişirilir. Her renk kendi fırın turunu ister; her tur, bir önceki katmanın çatlamaması için kumar oynamak demektir. Sonunda yüzey taşlanıp cilalanır ve renk, boya gibi üstte durmak yerine metalin içine gömülür. Ulysse Nardin bu işi dışarıdan satın almıyor: 2011’de bünyesine kattığı Le Locle’deki Donzé Cadrans atölyesi, geleneksel mine, translüsit mine, cloisonné ve champlevé tekniklerini hâlâ elde sürdüren birkaç evden biridir. Bir markanın kendi mine atölyesine sahip olması bir lüks değil, bir sigortadır.
Kalibre UN-71, elden kurmalı bir dakika tekrarlayıcı; tam kurulduğunda kırk sekiz saat veriyor. Kasa kırk iki milimetre çapında ve iki metalde sunuldu: platin referansı 719-63/VEN, on sekiz ayar pembe altın referansı 716-63/VEN. Kayış siyah timsah derisi, tokası katlanır. Ve bütün seri on sekiz adet. Çalan bir saatte kasanın metali süs değil enstrümandır; ses, o metalin içinde büyüyüp dışarı çıkar.
Ulysse Nardin Classico Carnival of Venice, bileğinizde taşıdığınız kırk iki milimetrelik bir vicdan aynasıdır.
Venedik’in toplum mühendisleri kitlelere maskeyi verip onları sefahate sürüklerken, bu saat tam tersini fısıldar: çanlar çaldığında ve tiyatro bittiğinde maskelerin hiçbir hükmü kalmaz. Saatin içindeki çarklar ham gücü iradeyle dizginleyerek zamanı nasıl anlamlı kılıyorsa, insan da kimsenin görmediği o anonim anlarda dahi kendi iradesini ve Kant’ın işaret ettiği o sarsılmaz içsel yasayı koruyabildiği sürece insandır.
Zaman, yüzümüzdeki tüm maskeleri düşüren ve bizi kendi çıplak hakikatimizle baş başa bırakan en adil yargıçtır.
format_quote"Zaman, yüzümüzdeki bütün maskeleri düşüren en adil yargıçtır; çünkü hiçbir maske, kendisini takan elden daha uzun yaşamaz."
Hasan Bekmezci
