Joseph Conrad 1904’te bir roman yazdı ve adını Nostromo koydu. İtalyancada aşağı yukarı bizim adam demekti; kitapta, hayali bir Güney Amerika ülkesinde herkesin güvendiği liman ustabaşının lakabıydı. Roman aslında o adamı değil, bir gümüş yükünü anlatır: insanların o madene dokundukça nasıl değiştiğini, dürüst olanın nasıl ağır ağır çürüdüğünü.
Yetmiş beş yıl sonra bir film yapımcısı, uzayda çeken bir römorköre isim ararken o kitabın adını aldı. Filmi izleyen herkes gemiyi hatırlar; çoğu Conrad’ı bilmez.
Ve şimdi aynı isim üçüncü kez kullanılıyor: bir masa saati. Üç katmanlı bir gönderme zinciri, her biri bir öncekinden kopmuş. Ama zincirin başındaki mesele hâlâ yerinde duruyor: bir insanın bir nesneyle kurduğu ilişki, onu nasıl değiştirir?
Nostromo iki evin ortak işi. Maison Alcée, Fransa’da kurulmuş genç bir ev ve tek bir şeyle uğraşıyor: satın alanın kendi kurduğu masa saatleri. MB&F ise on beş yıl önce Cenevre’de M.A.D.Gallery’yi açmıştı; saatçiliği bir vitrin işi olmaktan çıkarıp bir sergi salonuna taşıyan o mekânın on beşinci yılı için bu parça yapıldı ve elli adetle sınırlandı.
Ortaya çıkan şey MB&F’in alışkanlıklarıyla Alcée’nin yönteminin kesiştiği yerde duruyor. Alcée’nin saatleri geleneksel olarak dikeydir; bu gövde yan yatırılmış ve altına üç ayak takılmış. Tasarımcı Max Maertens’in eklediği o ayaklar organik, kavisli ve uçları sivri; makineyi bir mobilya olmaktan çıkarıp bir canlıya benzetiyorlar. Filmden gelen isim de buradan anlam kazanıyor.
Toplam ölçüler yüz altmış milimetreye yüz yirmi üç, derinlik yüz otuz beş ve ağırlık yedi yüz altmış gram. Yani bir kitap ağırlığında, bir tabak büyüklüğünde bir makine.
Asıl mesele kutuyu açtığınızda başlıyor. Nostromo çalışır hâlde gelmiyor. Ceviz bir sandığın içinde iki yüzden fazla ayrı parça, tornavidalar, cımbızlar, bir çift eldiven ve her aşamayı anlatan bir kitap var. Kurma süresi yaklaşık on saat.
Bu, kendi başına ilginç bir mühendislik problemidir ve kolay görünen tarafı yanıltıcıdır. Bir saati fabrikada kuran usta, yılların verdiği dokunuşla parçaları yerine oturtur; ölçüler mikron mertebesinde tutulabilir çünkü karşısında eğitimli bir el vardır. Evinde masa başında oturan birine aynı toleransları veremezsiniz. Deliklerin biraz daha bağışlayıcı, aksların biraz daha uzun, vidaların birbirine karışmayacak kadar farklı olması gerekir. Ama bu gevşemenin bir sınırı vardır: fazla bol bırakırsanız saat yürümez.
Bu yüzden kitin içinde tek bir parça hazır geliyor: düzenleyici organ. Maşa, çark ve sarkaç grubunun ayarı, bir amatörün bir akşamda öğrenebileceği bir iş değildir. Alcée geri kalan her şeyi size bırakıyor ve yalnızca saatin doğruluğunu belirleyen o küçük bölümü kendi elinde tutuyor.
format_quote"Modern lüks, emeğin sizden alınmasını satar. Bu kutu tam tersini yapıyor: emeği size iade ediyor."
Hasan Bekmezci
Malzeme seçimleri de bu amatör ele göre yapılmış. Çarklar pirinçten; işlemesi kolay, çapaksız ve gözle görüldüğünde sıcak. Ana plaka çelik, çünkü taşıyıcı gövdenin bükülmemesi gerekiyor. Aksların oturduğu burçlar ise nikel gümüşten. Bu alaşımın tercih edilmesinin sebebi rengi değil sürtünme davranışıdır: çelik bir aksla çalıştığında yapışmaz, aşınma tozu bırakmaz ve yağ ince kaldığında bile düzgün döner. Bir fabrikada bu fark önemsizdir; kendi saatini kuran birinin elinde önemlidir, çünkü o kişi yağlamayı fazla ya da eksik yapacaktır.
Kurulduğunda ortaya çıkan makine on dört gün çalışıyor. Merkezdeki tavus mavisi halka saat ve dakikayı taşıyor; siyah ibreler o halkanın üzerinde okunuyor. Saat 3 yönünde saniye dönüyor. Ve bir de istek üzerine çalan bir zil var: küçük bir kolu çektiğinizde saat kaçsa o kadar vuruyor.
Bu zil teknik olarak gereksizdir, çünkü zaten kadran ortada duruyor. Ama gereksiz olan şey burada bir ödüldür. On saat çalıştıktan sonra makinenin size verdiği ilk cevap bir ses oluyor.
Bir şeyi kendi elinizle kurmanın nesneyle kurduğunuz ilişkiyi değiştirdiğini herkes bilir ama sebebini pek tarif etmez. Sebep şudur: kurarken hata yaparsınız. Bir vidayı ters takarsınız, bir çarkı yanlış sıraya oturtursunuz, bir parçayı düşürüp yarım saat halının üzerinde ararsınız. Bittiğinde elinizde duran şey yalnızca bir makine değil, o hataların da haritasıdır. Ve insan, kendi hatalarını bildiği şeye başka türlü bakar.
Fabrikadan çıkmış bir saat kusursuzdur ve bu kusursuzluk onu size yabancı kılar. Kendi kurduğunuz saat ise sizinle aynı hikâyeyi taşır.
format_quote"Kendi kurduğunuz şey, yaptığınız hataların da haritasıdır. İnsan kendi hatalarını bildiği nesneye başka türlü bakar."
Hasan Bekmezci
format_quote"Bir şeyin ucuzlaması için birinin çalışması gerekir, ve bu kez o kişi sizsiniz."
Hasan Bekmezci
Elli adet üretilmiş ve yalnızca Cenevre ile Dubai’deki galerilerde ve markanın kendi mekânlarında satılıyor. Fiyatı, bu ölçekte bir mekanik nesne için beklenenin epey altında; çünkü işçiliğin bir bölümünü siz üstleniyorsunuz. İşte bu, bütün hikâyenin en dürüst cümlesi: bir şeyin ucuzlaması için birinin çalışması gerekir, ve bu kez o kişi sizsiniz.
Conrad’ın romanında gümüş, dokunan herkesi değiştiriyordu. Burada değiştiren şey madenin kendisi değil, onunla geçirilen on saat. Kutuyu kapattığınızda elinizde bir saat olacak; ama asıl elde ettiğiniz şey, bir makinenin nasıl ayakta durduğunu artık biliyor olmanız.
