Gözünü çevir de bak: gökte bir çatlak, bir aksaklık, bir fazlalık görebilir misin? Sonra tekrar bak. O göz sana yorgun döner, ama eli boş dönmez.
Filozof, Cenevre’deki masanın ortasında duran AKHOR Nour La Lumière’in kadranına, o derin mavi gökyüzüne ve altın diske bakarak söze böyle başladığında odadaki bütün uğultu kesildi. Gazâlî ile İbn Rüşd’ün nizam deliline, yani kâinatta bir düzen varsa bir düzenleyici de vardır fikrine yaslanarak devam etti.
Kadrandaki şu tek ışık kaynağı, adını Arapçadan alan şu nour, evrensel nizamın mühürlerinden biridir. Yıldızın yörüngesinden çöldeki tek bir kum tanesine kadar her şey bir irade ve bir ilim tarafından kurulmuştur. Samanyolu’ndaki milyarlarca yıldızın birbirine çarpmadan dönmesini sağlayan kanun neyse, kadranın ortasında adım atan devenin varlığı da odur. Biri makro âlemdeki ihtişam, öteki mikro âlemdeki mucize. Aynı imza taşınmasaydı, ne gök kubbe bu düzende kalırdı ne de o çöl canlısı hayatta.
Sonra sustu ve şunu ekledi: düzen, ancak bozulabilecek olduğu için düzendir. Kusursuzluğun kıymeti, kusurun mümkün olmasından gelir.
Biyolog kahvesini bıraktı ve masanın öteki ucundan konuştu.
Siz göklerdeki büyük sanattan bahsettiniz dostum; ben aynı sanatın devenin anatomisine düşen izlerine bakıyorum. Samanyolu’ndaki her yıldız ne kadar hesaplı yerleştirilmişse, devenin midesi, hücresi ve besin zincirindeki yeri de o kadar hesaplıdır. Ve şunu söyleyeyim: bir canlıyı asıl anlatan şey neyi yediği değil, neyi yiyebilmesi için nasıl kurulduğudur.
Çöl, bitki örtüsünün en sert ve dikenli olduğu, suyun neredeyse bulunmadığı bir ekosistemdir. Devenin ağzı o dikeni ezebilecek biçimde yapılmıştır; damak ve dudak dokusu, hiçbir memelinin yaklaşamayacağı bir bitkiyi öğütür. Midesi de tek bölmeli değil; geviş getiren bir sindirim düzeniyle, sindirilmesi imkânsız görünen o lifli çalıyı bakteri kolonileri aracılığıyla enerjiye çevirir. Yani hayvan otu değil, otun içindeki mikro âlemi yer.
Kanı da başka. Bütün memelilerde dairesel olan alyuvarlar devede ovaldir; susuzluktan kan koyulaşıp hacmi düştüğünde bile damarda tıkanmadan akar. Hayvan tek oturuşta yüz litreyi aşan su içtiğinde ise aynı hücreler, patlamadan kendi hacminin yüzde iki yüz kırkına kadar şişerek o seli içine alır. Aynı miktar su, çoğu memelide hücre zarlarını dakikalar içinde parçalardı. Devenin dayanıklılığı kaslarında değil, kanının biçiminde başlıyor.
Hörgüç ise sanıldığı gibi bir su deposu değil, bir yağ deposudur. Yağ yakıldığında içindeki hidrojen solunumla alınan oksijenle birleşir ve geriye metabolik su kalır; ama hörgücün asıl inceliği kimyada değil mimaridedir. Yağın bütün gövdeye yayılmayıp yalnızca sırtta toplanması, güneşe dönük yüzeyde bir ısı kalkanı kurar ve bedenin geri kalanını serbest bırakır. Yükü tam da güneşin vurduğu yere koymak; bu, tasarımın imzasıdır. Hayvan üstelik gün boyu vücut sıcaklığının otuz dört ile kırk bir derece arasında salınmasına izin verir, yani terlemeye başlamak için akşamı bekler.
Bu mide ve bu kan olmasa, çölün ekolojik dengesi çökerdi; bitkisel dokuyu enerjiye çeviren o halka kopardı. Devenin midesindeki hassas kimya ile galaksiyi ayakta tutan kütle çekim kanunu aynı tasarımın parçası olmak zorundadır. Çünkü biri olmadan öteki eksik kalır; ekosistem ile kozmos tek bir bütünün iki ölçeğidir.
format_quote"Bir canlıyı asıl anlatan şey neyi yediği değil, neyi yiyebilmesi için nasıl kurulduğudur."
Hasan Bekmezci
Üçüncü ses o zamana kadar hiç konuşmamıştı. Kadranı oyan adam, elindeki büyütecini masaya bıraktı.
Sizler gökyüzündeki ve canlıdaki kusursuz sanata bakıyorsunuz; ben o mimarinin kadrandaki insan işçiliğine düşen aksine bakıyorum. Zanaatçı, doğadaki sanatı taklit etmeye çalışan aciz bir sanatkârdır. Taklit ettiğini bilmek de zaten alçakgönüllülüğün başlangıcıdır.
Şu alt kısımdaki kum tepelerine bakın. 5N on sekiz ayar altın ya da platin bir diskin üzerine, kalemle, kabartma olarak günlerce çalışıldı. Işık vurunca o tepeler adeta canlanıyor; çünkü orada boya değil, gerçekten kaldırılmış madde var. Gravür ekleyerek değil eksilterek biçim veren tek zanaattır: bir yere bir şey koymazsınız, oradan bir şey alırsınız. Üstelik altın ile platin gravür kalemine aynı cevabı vermez; aynı desen iki metalde iki ayrı el ister. Bu yüzden her versiyonun kendi derinliği var.
Gecenin tarafındaki ay ve yıldızlar da aynı şekilde, kabartma olarak çıkarıldı. Fakat şu kum tepesinin üstünden geçen deve ve süvarisi gravür değil: onu uzman bir minyatürcü, birkaç kıllık fırçalarla, kat kat boyadı. Milimetreyle ölçülen bir yüzeyde, kumun üzerine düşen gölgesiyle birlikte. Bir yanda eksilterek biçim veren bir zanaat, öbür yanda üzerine ekleyerek can veren bir başkası. İkisi aynı kadranda yan yana durabiliyorsa, o kadran artık bir yüzey değil bir sahnedir.
format_quote"Gravür, ekleyerek değil eksilterek biçim veren tek zanaattır: bir yere bir şey koymazsınız, oradan bir şey alırsınız."
Hasan Bekmezci
Filozof araya girdi: peki bu sahne neden duruyor? Zanaatçı gülümsedi.
Durmuyor. İşte meselenin kalbi burada. Bu kadran üç ayrı diskten kurulu ve üst disk, kardeş şirketimiz Clamax’ın patentli asma sistemiyle havada tutuluyor. Nour La Lumière bu düzene bir disk daha ekliyor: yirmi dört saatte tam bir tur atan bir gündüz gece göstergesi. Yani gördüğünüz çöl sabit bir illüstrasyon değil; siz uyurken de yol alan, gündüzü geceye çeviren bir manzara. Sahne aynı kalıyor, üzerine düşen ışık değişiyor. Tıpkı gerçek çölde olduğu gibi.
Kasa yastık formunda, kırk milimetre çapında ve on iki buçuk milimetre yüksekliğinde; altın ya da platin. Cilalı bezelin üzerine toplam 4,85 karatlık yüz yirmi baget kesim elmas diziliyor. Bunlar süs olsun diye değil, sıraya girmiş bir ışık olsun diye orada: şafakta kızgın kumdan yükselen ilk hüzmelerin taşa tercümesi. Camın yansıma önleyici kaplaması da içeride, yani gözle sahne arasına ışığı kesen bir tabaka girmiyor. Ve adını veren kelime, kasanın arkasına Arap hattıyla, gösterişsizce elle kazınmış: görülmek için değil, bilinmek için konmuş bir imza.
Bu kadranın altında ne çalışıyor diye sordu biyolog. Zanaatçı arka kapağı çevirdi.
Elden kurmalı AK10. Yüz yirmi altı parça, saatte 28.800 titreşim, tam kurulduğunda altmış saat ve saniyeyi durdurma. Süslemesi elde bitiriliyor: elle pah kırma, ışın biçimli Cenevre çizgileri, elde işlenmiş çark yüzeyleri, değişken atalet balansı ve kasanın formunu tekrarlayan yastık başlı vidalar. Bir kasa formunun mekanizmanın vidasına kadar inmesi üslup değil, karakterdir.
Ama asıl ağır cümle sertifikalarda duruyor: bu kalibre Poinçon de Genève taşıyor ve hem COSC hem Cenevre Rasathanesi tarafından kronometre olarak belgelenmiş. Cenevre damgasını bütün koleksiyonuna taşıyan çok az ev var; 2025’te kurulmuş bir evin bunu ilk adımda göze alması başka bir cesaret. Altın referans yüz doksan sekiz bin, platin referans iki yüz sekiz bin frank.
Masadaki üç zihin bir süre sustu. Nour La Lumière, bir mücevher saati olmanın ötesine geçerek filozofun nizamını, biyologun midesini ve zanaatçının kalemini kırk milimetrelik tek bir dairede birleştiriyordu.
Ve galiba üçünün de söylemek istediği aynı cümleydi, sadece farklı ölçeklerden: Samanyolu’ndaki yıldızları yörüngesinde tutan el kiminse, devenin midesini ve besin zincirini tasarlayan el de aynı eldir. Biri gökte imzalıyor, öteki bir hayvanın bileğinde. Zanaatçıya kalan iş de o imzayı taklit etmeye çalışmak.
format_quote"Samanyolu’ndaki yıldızları yörüngesinde tutan el kiminse, devenin midesini tasarlayan el de aynı eldir. Biri gökte imzalıyor, öteki bir hayvanın bileğinde."
Hasan Bekmezci
