Bir saat bulmak, bir taş bulmaktan çok daha tehlikeli bir keşiftir.
1802 yılının sisli bir İngiliz sabahında William Paley, kırlarda yürürken ayağını bir taşa çarptığında zihninde tutuşan o büyük kıvılcımı henüz bilmiyordu. Bir taşın orada öylece durması, dünyanın rastgele bir cilvesi olarak görülebilirdi. Fakat Paley yerde mekanik bir cep saati bulsaydı ne olurdu?
Paley’nin zihnine girmek gerekir. Sanayi Devrimi’nin şafağında mekanik saatçilik, insanoğlunun ulaştığı en yüksek zekâ ve mühendislik seviyesiydi. Paley o saati eline alıp kapağını açtığında zembereğin gerilimini, çarkların milimetrik dişlilerini ve maşa ile balansın kusursuz bir ritimle atışını gördü. O an kafasında şimşekler çaktı: belirli bir amaca, zamanı göstermeye hizmet eden böylesine karmaşık ve ahenkli bir düzen, asla rüzgârın, toprağın ve kör tesadüflerin eseri olamazdı. Bir saat varsa, zorunlu olarak bir Saatçi de olmalıydı. Paley, aynı yıl yayımlanan Doğal Teoloji’de evrenin muazzam nizamını bu mekanik mühürle açıklayarak teleolojik düşüncenin zirvesine tırmandı.
Paley’nin Batı’da mekanik üzerinden kurduğu bu mantık silsilesini, Doğunun kadim düşünürü Bediüzzaman, Tabiat Risalesi’nde modern zihnin anlayacağı en yalın ve sarsıcı hakikatle derinleştirir. Kadim düşünürün mantığı net ve tavizsizdir: maddenin kendisi kördür, sağırdır, şuursuzdur. Cansız bir çelik parçası, başka bir pirinç çarkı çevirirken ne zamanı bilir ne de kendi varlığını. Tabiat kendi kendine yapıyor demek, harika bir sarayın ustasını reddedip o sarayın tuğlalarına ve harcına sarayı inşa eden mimar payesi vermekten farksızdır. Sebep bir perdedir; çarklar sadece emre itaat eden birer vasıtadır. Sanat, sanatçısını haykırır; fakat sanatın kendisi Sanatkâr olamaz.
İşte bu iki büyük felsefi akıl, Glashütte’de üretilen Moritz Grossmann Backpage Tremblage Violet modelinde somut bir gerçekliğe dönüşür.
Geleneksel saatçilik anlayışında mekanizma, mahrem bir sır gibi arka kapağın safir camı ardında saklanır; kadran ise sadece akrep ve yelkovanın hareket ettiği yalın bir sahnedir. Moritz Grossmann bu edisyonda o ezberi kökten yıkarak manüfaktür kalibre 107.0’ı, evin kendi 100.1 kalibresinin ayna görüntüsü olarak yeniden kurdu. Yani bu bir iskeletleştirme değil, bir simetri kararı: normalde arkada duran ne varsa öne geldi.
Böyle bir kararın bedeli kadranda değil, çark treninde ödenir. Mekanizmayı aynalamak için taç çarkı ile kilit çarkı arasına fazladan bir çark eklenmesi gerekti; bu çark, zemberek kutusunun dönüş yönüne göre bütün aktarma hattını tersine çevirir. Eşapman ve salınım sistemi de aynalandı, hatta balans yayının sarım yönü bile ters çevrildi. Bir mekanizmayı aynada göstermek kolaydır; onu aynadaki hâliyle çalıştırmak, her parçayı yeniden düşünmeyi gerektirir.
Sonuç, elle kazınmış balans horozunun, üzerindeki çiçek motiflerinin, altın şatonların ve pahları elde kırılmış vida başlarının artık gizlenmediği bir yüzdür. Saat mahrem kalbini saklamıyor; zembereğin kurulmasından balansın salınımına kadar her safhayı gözler önüne seriyor.
format_quote"Bir mekanizmayı aynada göstermek kolaydır; onu aynadaki hâliyle çalıştırmak, her parçayı yeniden düşünmeyi gerektirir."
Hasan Bekmezci
Mekanizmanın ön yüze serilen bu çarklarına ev sahipliği yapan zemin, saatçiliğin en sabır isteyen el gravürü tekniklerinden biriyle taçlandırılmış: tremblage.
Kadran plakası som gümüş değil, Alman gümüşü; yani içinde gram gram gümüş bulunmayan bir bakır, nikel ve çinko alaşımı. Glashütte’nin yüzyıllık malzemesi bu: yeterince yumuşak olduğu için keskiye teslim olur, yeterince sert olduğu için bıraktığı izi bozmaz. Zanaatkâr o plakanın üzerine özel olarak bileylenmiş bir keskiyi alır ve bileğini bir ritim tutucu gibi ileri geri titreterek metale binlerce mikro çentik atar. Tek bir yanlış vuruşun bütün kadranı çöp edebileceği bu süreç günler sürer ve yıllarca eğitim ister; işin en zor tarafı desen değil, baskının başından sonuna kadar aynı kalmasıdır.
Elde edilen doku makine matlaştırmalarından tamamen farklıdır. Düzensiz gibi görünen o mikroskobik çentikler ışığı her açıdan yumuşakça dağıtır ve organik, kadifemsi, süet gibi bir yüzey kurar. Kadran saat 11’den 5’e uzanıyor; tremblage ile işlenmiş halka ve saat 6 yönündeki gömme küçük saniye çemberi mor galvanik kaplamayla renklendirilmiş. Üzerine oturtulmuş altın indeksler ve altın 12 rakamı ise o mattığın içindeki tek parlak noktalar. Bir yüzeyi mat yapmak onu susturmak değil, geri kalan her şeyin duyulmasını sağlamaktır.
İbreler de bu rengin parçası: elde biçimlendirilmiş çelikten ve fırında tavlanarak mor kahve tonuna getirilmiş. Grossmann bu tonu boyayla değil ısıyla elde eder; yani ibrenin rengi yüzeyinde değil, çeliğin kendi tavında saklıdır.
Bu buluşmayı hayalinde kurmak için insanın algıladığı üç uzay ve tek bir doğrusal zaman boyutundan çıkmak gerekir; 1802’nin Sussex’i ile yirminci yüzyıl Anadolu’su aynı fiziksel noktada bir araya gelemez. O yüzden masayı fizikçilerin haritasında kuralım: Sicim Teorisi’ne göre evren on boyutludur ve bunların altısı, uzayın her noktasında mikroskobik ölçekte Calabi-Yau geometrilerine katlanmıştır. Biz o katları göremeyiz; sicimler onların içinde titreşerek fizik kanunlarını kurar. İki düşünürü o katlanmış boyutlardan birinde, önlerinde Backpage Tremblage duruyor hâlde düşünelim. Bu bir fizik iddiası değil, bir düşünce deneyi; ama iyi bir düşünce deneyi çoğu zaman bir laboratuvardan daha çok şey gösterir.
Paley, kadranın yüzünde atan balansa bakarak söze girer: biz zamanı aksamadan akan bir nehir sanırdık; oysa bu ölçekte zaman dediğimiz şey belirli bir frekansta titreşen bir gerilimden ibaret. Şu saate bak, mekanizma gizlenmemiş, tersine çevrilerek öne serilmiş. Bu kadranda dönen her çark, o katlanmış geometrilerde bükülen nizamın mikro bir taklidi. Bu muazzam mühendislik gözler önündeyken, hangi akıl sahibi bu çarkların tesadüfen bir araya geldiğini iddia edebilir?
Kadim düşünür tebessüm eder; parmağını mor tremblage yüzeyin üzerindeki mikro çentiklerde gezdirir. Çok doğru söylersin Paley, der; fakat unutma ki maddenin temeli dediğimiz o titreşen sicimler bile kendi besteyi yapamaz. Titreyen tel, kendi bestecisi olamaz. Baksana, bu saatin öne taşınmış çarkları ve balansı hâlâ cansız çelikten ve altındandır; kendi akılları yoktur ki yönlerini bilsinler. İnsan bu dar boyutta körleşip çark çarkı çeviriyor, evren kendi kendini yaratıyor der. Oysa bu saatte görünen çarklar da, evreni kuran o gizli sicimler de sadece birer perdedir. Sicim titreşir, çark döner; ama melodiyi yazan Glashütte’deki usta, evreni tanzim eden ise Mutlak Sanatkâr’dır. Sebep, Usta’yı gizlemek için değil; O’nun ilmini bu mor kadranda ilan etmek için dönmektedir.
format_quote"Titreyen tel, kendi bestecisi olamaz. Sicim titreşir, çark döner; ama melodiyi yazan başkasıdır."
Hasan Bekmezci
Sayıların da söyleyecek bir sözü var. Kalibre 107.0 elden kurmalı; 230 parça, 24 taş, 11 altın şaton, dört ataletli ve iki dengeleyici vidalı Grossmann balansı, çapa eşapman, saniyeyi durdurma. Saatte 18.000 titreşimle çalışıyor, yani saniyede iki buçuk kez; modern standartların yarısı. Bu yavaşlık bir eksiklik değil bir seçim: düşük frekans, gözle izlenebilen bir balans ve kırk iki saatlik bir güç rezervi demek. Kasa kırk bir milimetre çapında, on bir virgül otuz beş milimetre yüksekliğinde ve üç parçalı cilalı platin; önde ve arkada yansıma önleyici kaplamalı safir cam, otuz metre su geçirmezlik. Kayış mor kudu derisi, tokası platin. Referans MG-003980 ve seri on iki adet.
Bütün bunların bir de tarihi var: Moritz Grossmann 27 Mart 1826’da doğdu, yani bu yıl iki yüz yaşına girdi. Evin kendi kurucusunun iki yüzüncü yılını kutlamak için seçtiği yol, ona ait bir portre asmak değil, mekanizmayı ters çevirip herkesin gözüne sermek oldu. Bir ustayı anmanın en dürüst biçimi, onun işini görünür kılmaktır.
Backpage Tremblage; ön yüze serilmiş ters mimarisi, elde işlenmiş mor dokusu ve gözle izlenebilen o yavaş balansıyla, Paley’nin akılcı sezgisi ile Doğunun kadim tefekkürünün bilekte buluştuğu bir hakikat abidesidir.
format_quote"Bir ustayı anmanın en dürüst biçimi, ona bir portre asmak değil, işini görünür kılmaktır."
Hasan Bekmezci
